वेदको बारेमा चाखलाग्दो तथ्यहरू

महर्षि द्विपायन वेद व्यास द्वारा संकलित ग्रथ सबैभन्दा पुरानो शास्त्रपद ‘ वेद ‘ हो । वेद चार प्रकारका छन् – ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद । वैदिक सभ्यता पूर्वीय दर्शनको सभ्यता हो जसमा वेद रचना गरिएको थियो ।  हामीले वेदको बारेमा त सुन्दै आएका छौं यद्यपी हामीमध्ये धेरैले यसको अध्ययन गरेका छैनौं । यसर्थ यो ग्रन्थ हाम्रो लागि रहस्यमयी छ ।

वेद विश्वकै पहिलो धर्मग्रन्थ मानिन्छ । के विश्वास गरिन्छ भने ईश्वरले ऋषिमुनीलाई सुनाएको ज्ञानमै वेद आधारित छ । यसैले यसलाई श्रृति पनि भनिन्छ । सामान्य भाषामा वेदको अर्थ हो, ज्ञान । वेद पुरातन ज्ञान विज्ञानको अथाह भण्डार हो । यसमा मान्छेको हरेक समस्याको समाधान छ । वेदमा ब्रम्हा, देवता, ब्रम्हान्ड, ज्योतिष, गणित, रसायन, औषधि, प्रकृति, खगोल, भूगोल, धार्मिक नियम, इतिहास, रीति रिवाज आदि सबै विषय संग्रहित छ ।

ऋग्वेद

ऋचाहरुको व्यवस्थित ज्ञानको संग्रहलाई ऋग्वेद भनिन्छ। त्यहाँ १० अध्याय, १०२८ सुक्त र १०,४६२ श्लोकहरू छन् । यो वेदले आर्यको राजनीतिक प्रणाली र ईतिहासको बारेमा जानकारी प्रदान गर्दछ । ऋग्वेद सब भन्दा पुरानो वेद हो। विश्वामित्रले रचित ऋग्वेदको दोस्रो भागमा सूर्य देव ‘सावित्री’ लाई समर्पित प्रख्यात गायत्री छन् । यसको ९ औं मण्डलले देवता सोमको उल्लेख गरेको छ। यसको आठौं मण्डलको हस्तलिखित भजनहरूलाई ‘खिल’ भनिन्छ। चतुष्वर्ण्य समाजको कल्पनाको आदिम स्रोत ऋग्वेदको १० औं मंडलमा उल्लेख गरिएको पुरुषसुक्त हो । जसको अनुसार चार वर्ण (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र) आदि क्रमशः ब्रह्माको मुख, हतियार, जांघ र खुट्टाबाट उत्पन्न भएको थियो । भाम्नावतारका तीन मूर्तिपूजक कथाहरूको सबैभन्दा पुरानो स्रोत ऋग्वेद हो । ऋग्वेदमा इन्द्रका लागि २५० भजन र अग्नीका लागि २०० भजनहरू थिए । यस वेदको पाँच शाखा छ, शाकल्प, वास्कल, अश्वलायन, शांखायन, मंडूकायन । ऋग्वेदमा जल चिकित्सा, वायु चिकित्सा, सौर्य चिकित्सा, मानस चिकित्सा र हवन द्वारा चिकित्सा आदिको पनि जानकारी छ । ऋग्वेदको दशौं अध्यायमा औषधी सूक्त अर्थात औषधीबारे जानकारी छ । यसमा औषधीको संख्या १ सय २५ लगभग बताइएको छ, जो एक सय सात स्थानमा पाइन्छ ।

यजुर्वेद

मन्त्रहरूको संकलन र बलिको समयमा अनुपालनका लागि बनाइएको नियमहरूलाई यजुर्वेद भनिन्छ। यजुर्वेदलाई अर्थः यत् र जु अर्थात यजु भनिएको छ, जसको अर्थ गतिशिल आकास भन्ने लाग्छ । यजुर्वेदमा यज्ञको विधी, यज्ञमा प्रयोग गरिने मन्त्रबारे जानकारी छ । यज्ञका साथै तत्वज्ञानको वर्णन छ । ब्रम्हाण, आत्मा, ईश्वर र पदार्थको ज्ञान छ । यो वेद गद्यमय छ । यो एक यस्तो वेद हो जुन गद्य र पद्य दुबैमा उपलब्ध छ ।

सामवेद

यस वेदमा १९७५ संगीत मन्त्रहरू छन् , जसलाई उपासनामा गाउनु पर्छ । सामको अर्थ रुपान्तरण र संगीत भन्ने लाग्छ । सौम्यता र उपासना पनि । यस वेद ऋग्वेदको ऋचाको संगीतमय रुप हो । सामवेद गीतात्मक अर्थात गीतको रुपमा छ । यस वेदलाई संगीत शास्त्रको मूल मानिएको छ ।

अथर्ववेद

अथर्वा ऋषि द्वारा रचित यो वेदमा रोग र रोकथाम, तंत्र मन्त्र, बोक्सी विद्या, श्राप, वाशिकरण, आशीर्वाद, स्तुति, औषधि, अनुसन्धान, विवाह, प्रेम, राजकर्म, मातृभूमि महात्म्य आदि जस्ता विभिन्न विषयहरूमा मन्त्र र सामान्य मानवसँग सम्बन्धित विचारहरू छन् । त्यहाँ विश्वास, अन्धविश्वास आदि को वर्णन छ। यसमा सभा र समितिलाई प्रजापतिका दुई छोरीहरू भनिएको छ। यस वेदमा रहस्यमयी विद्या, जडीबुटी, चमत्कार, आयुर्वेदबारे जानकारी छ । यसमा ७२६० कवितामयी मन्त्रहरू छन् ।

 

WRITE COMMENTS FOR THIS ARTICLE