मोहनी नख : भक्तपुर

१. मोहनी नख: मा मानिआएको र नवदुर्गा पूजा गरिआएको प्राय सबै देवीहरू लाई साधारण त मोहनी द्य : भनी मानिआएको पाइन्छ । यसो भन्दा मोहनी द्य भनेको पनि उनै आगंद्य नै हुन् भनेको पनि सुनिन्छ । आगंद्य भनेको स्थानीय बोलिचाली मा कुलदेवता नै हुन । यसरी हामी ले मानिआएको मोहनी द्य उनै आगंद्य हुन भन्न सकिन्छ । यहाँ हामी ले खाली मोहनी शक्ति सजिलो प्रदान गर्ने श्रोत को रूपमा देवीहरू लाई लिएका छौँ ।यसरी मोहनी द्य पूजा पनि पाँच कुलदेवता पूजाहरू ( आगंद्य, देगुद्य, शक्ति पीठहरू, मोहनी द्य , र स्वस्थानी परमेश्वरी को स्वाध्याय ) मध्येको एक मानिआएका छौ ।

१.१. यसबाट यस पर्वलाई किन मोहनी नख: भनियो भन्ने कुरा प्रस्ट हुन आउँछ ! यसमा यी तीन कारणहरू भएर भनिएको हो भनेर सजिलै भन्न सकिन्छ ।

१.२. एउटा कारण यस मोहनी नख: को पूजाहरू मा मोहनी थाप्ने र सो मोहनी टीका/ कालो टीका बाट शक्ति प्रदान हुने वा यो टीका लगाउँदा शक्ति प्राप्त हुने जनविश्वास छ ।यही मोहनी टीका प्रसाद को रूपमा ग्रहण गर्ने प्रचलन भएको कारण पनि यसको नाम मोहनी नख: भएको भन्न सकिन्छ ।

१.३. दोस्रो कारण यसमा पूजा गरिने आगंद्य लाई मोहनी द्य को नामबाट पुकारिने र यसबाट उत्पन्न भएको मोहनी शक्ति मोहनी टीका मा प्राप्त हुने र त्यो मोहनी टीका प्रसाद को रूपमा ग्रहण गर्दा शक्ति पाउने मान्यता छ ।

१.४. हाम्रो शास्त्र अनुसार यस ब्रह्माण्ड संसारको सृष्टि हुँदा पनि श्री महामाया द्वारा अति चम्किलो प्रकाशयुक्त र शक्तियुक्त अति सूक्ष्म कणहरू सृष्टि गरी जगसंसारको सृष्टि सोही ब्रह्म तत्त्व द्वारा गर्नु भएको थियो भन्ने उल्लेख भएको छ । ती कणहरू अति सूक्ष्म भएको कारण हामीले देख्न र हेर्न सक्दैनौ , शून्यता मा रहेको भनिन्छ । यो कालो टीका जसलाई हामी मोहनी टीका प्रसाद को रूपमा ग्रहण गर्दछौ त्यो पनि मोहनी द्य को शक्ति समावेश भएको प्रसाद नै हो ।त्यस कारण सो मोहनी टीका लगाइदिने प्रचलन रहेको पर्व भएको कारण पनि मोहनी नख: भनेको देखिन्छ ।

१.५. तेस्रो कारण मोहनी नख: मा पूजाहरू गर्न घरको एउटा गोप्य कोठाको छनौट गरिन्छ । त्यस कोठामा यस नवरात्रको पूजा र साधना अवधिभर घरपरिवार सदस्यहरू बाहेक अन्य कसैलाई पनि पूजा कोठा भित्र प्रवेश गर्न निषेध छ । कारण यस कोठामा मोहनी द्य को शक्ति पूजाहरू भई शक्ति उत्पन्न हुन्छ र सो शक्ति को सदुपयोग भई घरपरिवारहरू सबै शक्तिमान हुने धारणा रहन्छ । यसरी शक्तिमान भएर जीवन मा सङ्घर्ष गरी जिउन सक्षम हुने लक्ष लिएको पाइन्छ । यहाँ सम्मकी यसरी उत्पन्न भएको शक्ति आफूले काम गर्ने औजारहरू, ज्याबलहरू , र हतियारहरूमा पनि उपलब्ध होस भनेर अष्टमी को दिन सो पूजा कोठामा लगेर राख्दछन् । यसरी राख्दा शक्ति प्राप्त गर्दछन् भन्ने धारणा छ ।

यी सबै कारणहरूबाट मोहनी नख: नाम रहेको प्रस्ट हुन्छ ।

२.. आज म यस मोहनी नख: भक्तपुर मा कसरी मनाउँछन् र के कस्तो चहलपहल रहन्छ त्यस बारेमा चर्चा गर्न गइरहेको छु । पहिलो कुरा भक्तपुर मा मनाउने मोहनी नख: सबैले सजिलै सँग प्रस्ट रूपमा हेर्न देख्न सक्दछन् । यहाँ मुख्य तीन प्रकार को शक्ति पूजाहरू भइआएको प्रस्ट रूपमा हेर्न देख्न पाइन्छ ।

२.१. सबभन्दा पहिलो र महत्त्वपूर्ण मोहनी द्य को शक्ति पूजाहरू नै हुन् । सबै छरिएर बसेको घरपरिवारहरू मूल घरमा जम्मा भएर मिलेर घर घरमा आ-आफ्नो गोप्य कोठाहरू मा मोहनी द्य को शक्ति पूजाहरू भइरहेको हुन्छ ।यो पूजा दश दिन सम्म नै गर्ने प्रचलन छ ।तर यसमा चार खास पूजाहरू हुने दिनहरू छन् ।
ती हुन् :-

२.२. न:लासनेगु पूजा ( जमरा राख्ने दिन को पूजा ) लाई खास यी तीन कुराहरू ले गर्दा मानिन्छ। एक सो दिन बिहानै नदी खोला मा गएर स्नान गरी च्वखो बालुवा ल्याएर भ्यगतमा राखेर जौ छर्ने काम हुन्छ जसलाई जमरा राख्ने भनिन्छ । दोस्रो सो दिन मुख्य देवीको रूपमा आगंद्य र अन्य देवी देवताहरू लाई पाहुना देवताको रूपमा स्थापित गरिन्छ ।तर यसमा कलश खड्ग आदि राख्ने चलन पनि छ । नेवा समुदाय मा यो स्वतन्त्र रूपमा भइआएको छ । तेस्रो सोही दिन पूजा को लागि सबै सामाग्रीहरू यथा स्थान र यथा दिशामा राखिन्छ । यसमा तान्त्रिक शक्ति पूजाहरू को लागि आवश्यक सबै पूजा सामग्रीहरू अनिवार्य रूपमा राखिन्छन् । चौथो सोही दिन देखि मोहनी द्य पूजा पनि सुरु गरिन्छ । यसकारण यो दिन खास दिन मानिन्छ ।

२.३. दोस्रो थापं पूजा ( महाअष्टमी पूजा ) को दिनलाई खास दिन मानिन्छ । यसको पनि तीन कारणहरू छन् ।

पहिलो कारण यस दिन मोहनी थाप्ने काम हुन्छ ।यस दिन खास शक्ति पूजाहरू हुन्छन् । दोस्रो कारण यस दिनमा हतियारहरू , औजारहरू, ज्याबलहरू , आदि पूजा कोठामा शक्ति दिलाउन राख्ने काम हुन्छ । तेस्रो कारण सोही दिन उखुको बोट , अदुवा को बोट , कुभिन्डो भूईफसि ,आदि कुराहरू पूजा कोठामा राखिन्छ । अझ सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा सोही दिन को साँझपख सबै कुल घर परिवारहरू जम्मा भएर ज्येष्ठता अनुसार क्रमबद्ध रूपमा लाइन लगाएर बसेर भोज खाने गर्दछन् जसलाई कुलछिं भ्वय् ( कुछि भ्वय् ) भनिन्छ ।

यसकारण सो दिन लाई खास दिन को रूपमा हेरिन्छ ।

२.४. तेस्रो खास दिन स्याक्व त्याक्वको दिन को पूजा ( महानवमी पूजा ) लाई लिइन्छ । यो दिन पनि खास तीन कारणहरू ले गर्दा मानिन्छ । पहिलो कारण सो दिन को शक्ति पूजाहरू मा विशेष पशुवली चढाएर विशेष पूजाहरू गरिन्छ । दोस्रो कारण भनिन्छ सो दिन मोहनी द्य पूजा गर्ने पुजारी ले आफ्नू आत्मा समेत सम्पूर्ण कुराहरू अर्पण गरी पूजा गर्छन् । तेस्रो कारण सोही दिन घर वरिपरि रहेका सबै देवीहरू मा जमरा समेत राखेर पूजा पठाइन्छ । सो दिन भोज खाएर रमाउने पनि गरिन्छ । त्यस कारण यस दिनको पूजाहरू खास रहन्छ ।

२.५. चौथो खास दिन चालं पूजा को दिन हो । यो दिन खास हुनुमा यी तीन कारणहरू छन् । एक सो दिन पुजारी मोहनी द्य मा सम्पूर्ण समर्पण भाव ले लिन रहन्छ ।यसपछि मोहनी द्य पूजा विसर्जन भएको मानिन्छ । दोस्रो सो दिन को पूजा मा ख्येसगं को विशेष महत्त्व रहन्छन् । कारण सो दिन मोहनी द्य लाई ख्येसगं विशेष रूपमा चढाइन्छ र सोही प्रसाद घरपरिवार सदस्यहरू लाई ख्येसगं को प्रसाद को रूपमा बाँधिन्छ । तेस्रो कारण सो दिन खड्ग जात्रा ( पायो निकाल्ने ) गरिन्छ ।सोही दिन साँझ सिकाभू भोज गरिन्छ । यो पनि ज्यादै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।