नेपालमा पर्यटन विकासको सम्भावना

नेपालको भूगोल विश्वको लागि कल्पनातीत रहेको कुरामा कुनै दुविधा रहेन । नेपालमा पर्यटन क्षेत्रको प्रशस्त सम्भावना छ । नेपाल हिमालको राष्ट्र भनेर प्राकृतिक सौन्दर्यका लागि पनि प्रसिद्ध छ । विश्वका अग्लो चुचुराहरू, वनस्पति र जीवजन्तुहरूले भरिपूर्ण राष्ट्रिय निकुञ्जहरू, हिउँले भरिएका नदीहरू, असाधारण पदयात्रा  गर्न मिल्ने मार्गहरू, सदाबहार तालहरू र मानिसहरूलाई स्वागत गर्ने तयार मुस्कानहरू; नेपाल आउनका लागि  लोभ्याउने दृश्यहरू हुन् । विश्वका १० अग्ला हिमालमध्ये ८ वटा रहेको नेपाल पर्वतारोही, चट्टान आरोही र साहसी यात्रा गर्नेहरूका लागि अत्यन्तै आकर्षक स्थान हो । नेपाल साहसिक कार्यका लागि आकर्षक गन्तव्य हुनुका साथै नेपालको हावापानी र नेपालीको सदा स्वागतयोग्य प्रकृतिले नेपालमा पर्यटनको प्रचुर सम्भावना रहेको सङ्केत गर्दछ । नेपाल सांस्कृतिक र धार्मिक विविधतामामा पनि पर्यटन विकासको अर्को द्योतक हो ।

हेरौँ, नेपालका के कस्ता क्षेत्रमा पर्यटनको सम्भावना छ,

सांस्कृतिक  पर्यटन :

नेपाल भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधतामा विश्वको नक्सामा आफूलाई छुट्टै हिसाबले चिनाउन सफल छ । सानो हिमाली राष्ट्रमा १२५ जातीय समूहहरू छन्, जसले १२३ विभिन्न भाषाहरू बोल्छन् र १० भन्दा बढी विभिन्न धर्महरू पालन गर्छन् । भौगोलिक हिसाबले यति धेरै विविधता भएर पनि शान्त र सौम्य हुनाले नेपाललाई  विविधतामा एकताले भएको देश भनेर समेत चिनिने गरिन्छ ।

हिमाली  राष्ट्रका विभिन्न सांस्कृतिक मान्यता र चलनहरूले मानिसलाई  आकषिर्त  बनाउँछन् । विश्व सम्पदा सूचीमा परेका नेपालका कयौँ सांस्कृतिक सम्पदा सिङ्गो मानवजातिको सम्पत्ति बनेका छन् । त्यसै गरी, नेपालको संस्कृतिको सौन्दर्य र चाडपर्वहरूको समृद्धिले पनि पर्यटनलाई फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्छ । स्थानीय चाडपर्वहरूमा सहभागी हुनाले आगन्तुकहरूलाई नेपाली जनताको जीवनको अन्तर्दृष्टि प्राप्त हुन्छ र नेपालमा उनीहरूको बसाइलाई अझ रङ्गिन बनाउँछ। तसर्थ, नेपालमा  बहुसङ्ख्यक संस्कृति र चाडपर्वहरूको संरक्षण गरेर हिमालमा पर्यटनको भविष्यको सम्भावनालाई प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ ।

आध्यात्मिक पर्यटन :

नेपाली पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने अर्को आकर्षक क्षेत्र भनेको राष्ट्रभर छरिएका तीर्थस्थलहरूको खोजी र प्रचारप्रसारतर्फ हो  । नेपालमा धेरै पुरातन तीर्थस्थलहरू छन् । काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र प्रसिद्ध पशुपतिनाथ मन्दिर, स्वयम्भूनाथ स्तुपा र अन्य धेरै तीर्थस्थलहरू छन् । देशका अन्य भागहरूमा पनि सयौँ प्रसिद्ध मन्दिरहरू छन् । नेपालका केही प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरू; बराह क्षेत्र, जनकपुर, स्यङ्बोचे, मनकामना, लुम्बिनी, मुक्तिनाथ, गोसाईंकुण्ड, र खप्तड आश्रमहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । साथै, हिमालयलाई प्राचीन कालदेखि नै अध्यात्मको केन्द्र मानिने भएकाले अध्यात्म पर्यटन विकासको उच्च सम्भावना रहेको छ ।

गाउँ एवम् ग्रामीण पर्यटन :

गाउँ अथवा ग्रामीण पर्यटन एक यस्तो अवधारणा हो, जसले नेपालको गाउँहरू अन्वेषण गर्ने उत्तम माध्यम प्रदान गर्दछ । नेपाल गाउँको देश हो । आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको आगमनमा पनि परिवर्तन नभएको जीवनशैलीलाई नेपालका गाउँ–गाउँमा घुम्ने यात्रीले देख्न सक्छन् । नेपालमा होमस्टेजस्ता अवधारणालाई प्रवर्द्धन गर्न सके मुलुकको आर्थिक समृद्धिमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । गाउँको पर्यटनको अवधारणा भित्र, आगन्तुकहरूले स्थानीय मानिसहरूसँग केही दिन बिताउँछन्, जहाँ उनीहरूलाई सम्मानित पारिवारिक अतिथिको रूपमा व्यवहार गरिन्छ । यसो गर्दा, यात्रुहरूले स्थानीय क्षेत्रमा पर्याप्त रकम खर्च गर्छन् । यस बाहेक, यात्रुहरू सादगी हेर्न, स्थानीय खानाको स्वाद लिन र स्थानीय सांस्कृतिक अभ्यासहरू हेर्न धेरै चासो राख्छन् । तसर्थ, धेरै गाउँको देश भएकाले नेपालमा ग्राम पर्यटनलाई उचित रूपमा जोड दिएमा पर्यटनको अपार सम्भावना रहेको देखिन्छ ।

शहर पर्यटन :

नेपाल गाउँको देश भनी चिनिए पनि नेपाल घुम्न जाने यात्रुको नजरमा एक–दुई सहर छन् । काठमाडौँ, पोखरा, चितवन र लुम्बिनी जस्ता सहरले यसअघि नै सिटी टुरको क्षेत्रमा निकै चर्चा पाइसकेका छन् । काठमाडौँ उपत्यकामा मात्रै सात वटा युनेस्को विश्व सांस्कृतिक सम्पदाका ठाउँहरू छन् । यसले नेपालको समृद्ध सम्पदाको साक्षी हुने उत्कृष्ट सम्भावनाहरू प्रदान गर्दछ । त्यसैगरी, पोखरा सहर घुम्न जाँदा गजबको अनुभव हुन्छ। बुद्धको जन्मस्थल भएकोले लुम्बिनी विश्व प्रसिद्ध छ । यसबाहेक, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा  ठूलो सङ्ख्यामा वन्यजन्तुहरूको लागि ठुलो शरणस्थान हो । तसर्थ, नेपालका यी सहरहरूको प्रवर्द्धनले नै नेपालमा पर्यटनको ठुलो सम्भावना बोकेको छ ।

पर्वतीय पर्यटन :

पदयात्रा र पर्वतारोहण नेपालको पर्यटनको मुटु हो । ८,००० मिटरभन्दा माथिका विश्वका १४ वटा अग्लो चुचुराहरूमध्ये,  आठ वटा नेपालको उत्तरी भागमा छन् । यी हिमाली चुचुराहरू आरोहण गर्ने मोहले विदेशबाट आउने पर्यटकको ठुलो भीड हरेक वर्ष आउने गर्छ । यस्ता साहसिक पर्वतारोहण र पदयात्रा गन्तव्यको उचित व्यवस्थापन भएमा नेपालको पर्यटन व्यवसायलाई उच्च स्तरमा लैजान सकिनेमा कुनै शंका छैन । यसका अतिरिक्त नेपालमा अझै धेरै पहाडी क्षेत्रहरू छन् जसको खोजी गर्न बाँकी छ । नेपालका अधिकांश यात्रुहरू लोकप्रिय पदयात्रा र शिखर चढ्ने मार्गहरूबारे धेरै परिचित छन् । ती लोकप्रिय मार्गहरू भन्दा फरक, नेपालमा हिमालयको कुमारी क्षेत्र अन्वेषण गर्न बाँकी छ । यसो हुनसके, हिमाली पर्यटनलाई व्यापक रूपमा प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ र  नेपालमा पर्यटन विकासको प्रशस्त सम्भावनालाई  मूर्तरूप दिन सकिन्छ ।

प्रकृति पर्यटन :

हिमालका  वनस्पति, वन्यजन्तु र वन्यजन्तुको विविधताले नेपाललाई प्राकृतिक नजरमा विश्वकै धनी राष्ट्रमध्ये एक बनाएको छ । अल्पाइन क्षेत्रहरूमा वन्यजन्तु संरक्षण केन्द्रहरू र नेपालको तराई भूभागमा रहेका राष्ट्रिय निकुञ्जहरूको उल्लेखनीय सङ्ख्याले लोपोन्मुख तथा दुर्लभ प्रजातिहरूको संरक्षणमा ठूलो भूमिका खेलेको छ । नेपालको तराईका उष्णकटबन्धीय जङ्गलहरूले दक्षिण एसियाका केही उत्कृष्ट वन्यजन्तुहरूको वासस्थानलाई जोगाउँछन् । नेपालका जङ्गलका केही वन्यजन्तु आकर्षणहरूमा दुर्लभ एकसिङ्गे गैँडा, मायावी रोयल बंगाल टाइगर, हिउँ चितुवा, रेड पान्डा र कस्तुरी मृग समावेश छन् । प्रकृति संरक्षण केन्द्रमा नेपालमा ८५० भन्दा बढी प्रजातिका चराहरू पाइन्छन् । वन्यजन्तु र भूगोलका प्राकृतिक पक्षहरूको विविधताले गर्दा नेपाल पर्यटनको क्षेत्रमा माथि उठ्न सक्छ ।

साहसिक पर्यटन :

पर्वतारोहण र साहसिक पदयात्रा बाहेक, नेपाल विभिन्न प्रकारका साहसिक खेलसँग पनि लोकप्रिय छ । पर्यटकले पोखराको सुन्दर सहरमा प्याराग्लाइडिङको साहसिक स्वाद लिन सक्छन् । त्यहाँ स्काई डाइभ, डुङ्गा, माछा मार्ने, एङ्गलिङ्ग, र क्यान्यनिङ जाने उच्च सम्भावनाहरू छन् । यी सबै साहसिक कार्यहरूको शीर्षमा, भोटेकोशी नदीको घाटमा बन्जी जम्पिङले परम रोमाञ्चकता दिन्छ । विश्व यात्रुहरूलाई यी साहसिक कार्यहरूतर्फ उत्प्रेरित गर्दा नेपालले ठुलो फाइदा लिन सक्छ । नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य र उत्तम भौगोलिक स्थानले गर्दा नेपाल पर्यटनको प्रचुर सम्भावना खोज्नको लागि उपयुक्त ठाउँ हो ।

खेलकुद पर्यटन :

खेलकुद पर्यटन एउटा समयक्रममा फस्टाउने माध्यम हो।  जहाँ नेपालले पर्यटनको क्षेत्रमा प्रचुर सम्भावनाहरू खोज्न सक्छ । नेपालले हिमालयको भव्य दृश्यका साथ दक्षिण एसियाका केही उत्कृष्ट गल्फ कोर्सहरू प्रदान गर्ने सम्भावना राख्छ । त्यसै गरी बाहिरी साहसिक खेलका रूपमा नेपाल रक क्लाइम्बिङ र माउन्टेन बाइकिङका लागि पनि उपयुक्त गन्तव्य हो । रिभर र्याफ्टिङ खेल साहसिक कार्यका अतिरिक्त नेपालको हिमाली नदी किनारको पहाडमा रहेका परम्परागत घरहरू, टेरेस्ड, धान खेतहरू, गहिरो खाँचोहरू, उपत्यकाहरू र समतल मैदानहरूको भव्य दृश्यहरू अन्वेषण गर्न मद्दत गर्दछ । त्यसैले नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा खेलकुद पर्यटनले उल्लेखनीय सम्भावना बोकेको छ ।

कृषि पर्यटन :

नेपाललाई कृषि प्रधान देश भनेर चिनिन्छ, जहाँ यहाँका ८० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसले खेतीपातीबाट गुजारा चलाउँछन् । नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीले पनि नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा नयाँ आयाम सिर्जना गर्ने ठुलो सम्भावना बोकेको छ । कृषि-पर्यटनले अन्तर्राष्ट्रिय आगन्तुकहरूलाई ग्रामीण इलाकामा ल्याउँछ र फलस्वरूप, उनीहरूले ग्रामीण क्षेत्रका राम्रा र मेहनती मानिसहरूलाई भेट्छन्, उनीहरूसँग खाना बाँड्छन्, उनीहरूको घरमा पारिवारिक पाहुनाको रूपमा बस्छन् र स्थानीय परिकारहरूको स्वाद लिन्छन् । यसका साथै स्थानीय उत्पादनको स्वाद पनि लिन सक्छन् । त्यसैले यो देशमा कृषि पर्यटनलाई जोड दिएमा नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा ठुलो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ ।

आतिथ्य पर्यटन :

आतिथ्य क्षेत्र नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा प्रवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो । नेपालको होटेल उद्योगले आगन्तुकलाई विश्वस्तरको आतिथ्यता प्रदान गरिरहेको भएता पनि यो कथाको अन्त्य होइन । नेपालका दुर्गम गाउँलेहरू उनीहरूको निर्दोष, मिलनसार, अतिथि सत्कार र सधैँ स्वागतयोग्य व्यवहारका कारण परिचित छन् । नेपालको ग्रामीण इलाकाको परम्परागत आतिथ्ययताको शिष्टाचार बुझेर र तिनलाई भव्यताका साथ ग्रहण गर्दा नेपालका आगन्तुकहरूको ध्यान आकर्षित हुन्छ । तसर्थ, नेपालका दुर्गम क्षेत्रहरूमा रहेका नेपालीहरूको त्यो अतिथि सत्कार र मैत्रीपूर्ण व्यवहारको खोजी गर्दा नेपालका ती क्षेत्रहरूमा आगन्तुकहरूको ठुलो भीड तान्न सकिन्छ । यसले नेपालको पर्यटनको दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ ।

एक उदीयमान  विश्वव्यापी रूपमा पर्यटनले विश्व यात्रीहरूलाई विश्वका आश्चर्यहरू अन्वेषण गर्न अगाडि बढाउँछ । नेपाल पनि विश्व पर्यटन प्रणालीको अभिन्न अङ्ग भएकाले यस उदीयमान क्षेत्रबाट लाभ उठाउन सकिन्छ । हिमालय राष्ट्रका रूपमा नेपाल पर्यटनको प्रचुर सम्भावना बोकेको छ । लोकप्रिय पर्यटकीय गन्तव्यसँगै नेपालका धेरै नभेटेका क्षेत्र पहिचान गरिएमा हिमाली राज्यले पर्यटनको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गर्न सक्छ ।