उपत्यकाको त्यो गाउँ: जहाँ वर्षौदेखि दशैं मनाइएको छैन

‘यो बताएर जान्छ हरेक दशैंले-
शहरको पनि टाढा गाउँमा घर छ ।’

अनन्त अनुरागको यस शेरले शहरीकरणले गाँजेको पछिल्लो नेपाली जनजिविकालाई टपक्कै टिपेको छ । दशैं सकिएसँगै शहर फिर्ने र अर्को दशैं नआउँदासम्म गाउँ नटेक्क्नु नेपाली समाजको वास्तविकता बनिसकेको छ । वैदेशिक रोजगारको सवालमा अवस्था झनै कष्टकर छ ।

दुर्गापक्षका अनुसार आज फूलपाती । आधा काठमाडौं रित्तिइसकेको छ । चकपथका थोत्रा बसहरूसमेत अगाडी रिजर्भ लेखेर गाउँ-गाउँतिर रवाना भइसकेका छन् । तर, उपत्यकाको एउटा गाउँ (हाल शहरभित्रको गाउँ)मा भने दशैंको रौनक छैन । यसपालि मात्रै होइन, कुनै पनि वर्ष यहाँ दशैंको रौनक हुँदैन । वृद्धवृद्धादेखि अहिलेका साना बालबालिकासम्ममा दशैंको कुनै क्रेज देखिंदैन । यस गाउँमा न जमरा राखिन्छ, न टीका थापिन्छ ।

उसो त, धर्म, जात, भूगोल पिच्छे यस समयमा विभिन्न उत्सवहरू देशभर नै भइरहेको पाइन्छ । धर्म निरपेक्ष राष्ट्र भएता पनि व्यवहारमा सो देख्न नपाइएका कारण ‘सिकाली जात्रा’को चर्चापर्चा देख्न, भेट्न पाइदैन । हो, ललितपुरको खोकना गाउँका बासिन्दा हिन्दूहरूले झैँ दशैँ मनाउँदैनन् । उपत्यकाको अन्य नेवा: समुदायले झैँ मोहनी नख: पनि मनाउँदैनन् । उनीहरू आश्विन शुक्लपक्ष तृतीयाको दिनदेखि नवमीसम्म ‘सिकाली जात्रा (सिद्धिकाली जात्रा)’ मनाउँछन् । सिखालीबाट सिकाली भएको हुनुपर्छ ।

मुलुकमा मुख्यत: बडा दशैँ र त्यसपश्चात्- दुर्गापक्ष, दसे, डसिया, मोहनी नख: लगायतका चाडवाडहरूको चहलपहल भइरहँदा यस गाउँका बासिन्दा ‘सिकाली जात्रा’ मनाइरहेका छन् । अहिले खोकनावासीलाई यो जात्रा भ्याइनभ्याइ छ ।  खोकनावासीहरू यस पर्वलाई ‘रुद्रायणी पर्व’ समेत भन्ने गर्छन् । रुद्रायणी देवी  खोकाना गाउँ (कुदेश समेत भनिएको) संरक्षक देवता तथा देवी हुन् ।

नेपाल संवत् ३३६ देखि जात्रा प्रचलित भएको विश्वास गरिन्छ । नेपाल मण्डलका भक्तपुर, कीर्तिपुर र ललितपुरको जस्तै खोकनाको पनि छुट्टै पहिचान छ, त्यो मध्ये प्रमुख विशेषता यो जात्रा हो । इतिहासविद् डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठले  ललितपुर राज्यका सात ग्रामप्रदेशमध्ये जितापुर पनि एक रहेको र सो राज्य हालको खोकना रहेको बताएका छन् । श्रेष्ठ भन्छन्, ‘भक्तपुरको नवदुर्गा र कीर्तिपुरको बाघभैरव नाच भनेजस्तै जितापुर अर्थात् खोकनाको शिकाली नाच ऐतिहासिक महत्वको छ ।’

रुद्रायणी देवी को हुन् ?

किंवदन्ती अनुसार एक पटक पचली भैरवका पुजारी ज्यापुलाई विषम ज्वरले थला पार्छ । बिरामी ज्यापु मरेको ठानी सबैले दाहसंस्कार गर्न पचलीको चिहानमा लगेछन् । दागबत्ती दिनलाग्दा अचानक ठूलो हावाहुरी सहित घनघोर वर्षा भएकोले सबै चितामा राखेको आगो पनि निभेछन् । खोलामा बाढी आई त्यस ज्यापु पुजारीको लास बगाएर लग्यो मलामी गएका गुठियारहरू पनि भागेछन् ।

अचेत अवस्थाका ज्यापुको लास बगेर टाढा तिरको खोलाको किनारमा पुगेछन् । पछि ज्यापुलाई होस आउँदा आफूलाई बेरी राखेको देखेर आफ्नो इष्टदेव ‘ध्यानाचो माजु’लाई पुकारेछन् । ध्यानाचो माजुले एउटी गाईको रूपमा ज्यापुलाई दर्शन दिइन् । ज्वरोको साथै भोक प्यासले तड्पिएका ज्यापुलाई आफ्नै दूध खुवाएर बचाइन् । त्यसपछि गाई रुपी ध्यानाचो माईले आफ्नो वास्तविक रूपमा दर्शन दिँदै ज्यापुलाई सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाउँछिन्-  ‘अब मरेको भनी चितामा राखेको मान्छे फेरी घर फर्किनु हुन्न, बरु अब यहीँ नयाँ बस्ती बसाउनु ! तिम्रो कल्याण हुन्छ ।’

साथै उनले ‘आफू बौद्ध देवी भएता पनि शिव शक्तिको अंश रुद्रायणी हुँ’ भनी रुद्रायणीको वास्तविक रूप देखाइन् । भगवान्को साक्षात् दर्शन पाएपछि ज्यापु देवीको पाउमा पर्छन् । देवी त्यहीँ अन्तर्ध्यान हुन्छिन् ।

देवी अलप भएको ठाउँ नै सिकालीको पुरानो चौर हो । देवी यहीँ सिद्ध भएकाले यसको नाम सिकाली चौर रहन गयो । खोकनाका ज्यापुहरूको कथनअनुसार पचली भैरवका ज्यापुले ‘रोई रोई’ अर्थात् ‘ख्वःया ख्वःया’ आफ्नो व्यथा सुनाएको र देवीको अनुग्रहबाट यहाँ बस्ती बसालेकाले यस ठाउँको नाम ‘खोना अर्थात् खोकना’ रहन पुगेको विश्वास गरिन्छ ।

कुदेश र महिषासुर :

अर्को किम्बदन्तीअनुसार, देवताहरूलाई पटकपटक दु:ख दिइरहने कुदेशको महिषासुर नाम गरेको दानवको खोजी कार्य व्यापक भयो, तर महिषासुर भेटिएनन् । भैरव,नागराज, रुद्रायणी, कुमार, सिङ्नी,व्याङ्नी काली लगायतका देवदेवीहरुले खोज्दासमेत महिषासुर भेटिएनन् ।  जति खोज्दा पनि नभेटेपछि देवताहरूले मायादेवीको क्षमापूजा गर्ने निधो गरे । भैरव, काली, कुमारी र वाराहीलाई भोग चढाउन बलि दिइयो ।

चिन्तित बनेका देवताहरुले मायादेवीको क्षमापूजा गर्ने निधो गरे । भैरव, काली, कुमारी र वाराहीलाई भोग चढाउन बलि दिइयो। तत्काल त समस्या समाधान भयो, तर लामो समय मुक्ति मिलेन । अन्ततः राक्षसबाट बच्न बस्ति सार्ने अवस्था आइपर्यो । यसप्रकार  कुदेशबाट खोकनामा बस्ती सर्‍यो । बस्तीसँगै स्थानीयवासीले देवीदेवताको वासस्थान पनि सारे  ।  खोकनामा रुद्रायणी मन्दिर पनि बनाए  । तर फसाद कहाँ पर्यो भने- देवीले नयाँ स्थानमा बस्न मानिन्, तर भोग लिन मानिनन् । त्यसैले अहिले पनि सिकालीमै पुगेर भोग दिने चलन छ ।

पौराणिक कुदेश भनिएको स्थान भनेको सिकाली चौरमा रहेको सिकाली मन्दिर हो भन्ने विश्वास छ । खोकनाको हाल रुद्रायणी मन्दिर रहेको ठाउँबाट कस्सिएर हिँड्दा आधा घण्टामा सिकाली मन्दिर पुगिन्छ ।

जात्राबारे विस्तारमा :

जात्रामा रुद्रायणी, भैरव, बालकुमारी, गणेश, ब्रह्मा, महादेव, कलः ज्व (करुणामय), दन्द्रायणी, बज्रबाराही, महालक्ष्मी, नृत्यवश्वर लगायतका देवीदेवताको पूजा गरिन्छ । जात्रामा स्याल, कुकुरलगायतका जनावरको समेत पूजाआजा गर्ने गरिन्छ ।  हरेक नागरिक र राष्ट्रकै मनमा शान्ति मिलोस् भन्ने कामनाका साथ यो जात्रा मनाउने गरिएको ललितपुर महानगरपालिका वडा नम्बर २१ का वडाध्यक्ष रवीन्द्र महर्जनले बताइसकेका छन् ।

१. खोकनामा तीनवटा गुठी छन्— त: गुठी, सलाँ गुठी र ज: गुठी । यी तीन गुठीले सिद्धिकाली जात्रा चलाउँछन् । प्रत्येक गुठीमा तीन–तीनजना नाइके तोकिएका हुन्छन् । ती नाइकेले आ–आफ्नो गुठीका लागि चोखो (दाग, खोट नभएको) राँगो छानेर ल्याउँछन् । तृतीयाको चार दिनअघि नै त: गुठी र सलाँ गुठीका चार–चार कुमारले पूजा सामग्री संकलन गर्छन् । पूजा सामग्री संकलन गरेपछि सिकालीमा तान्त्रिक विधिअनुसार कुमारहरूको चार दिन विशेष पूजा हुन्छ । सिकाली चौरको मन्दिरमा गरिने विशेष पूजामा मानिस, पशुपन्छी कुनै पनि जनावरलाई प्रवेश गर्न दिइँदैन ।

२. सिकाली जात्राको नाच गुठीका ४६ सदस्यीय देवगणहरूले गर्छन् । देवगणका ४६ सदस्यहरू महर्जन र डंगोल परिवारका हुन्छन् । देवगणका ४६ सदस्यलाई आ–आफ्नो जिम्मेवारी तोकिएको हुन्छ । देवगणका १४ सदस्यले १४ देवीदेवताको भूमिका निर्वाह गर्दछन् । १४ देवताहरू रुद्राणी, भैरव, कुमारी, गणेश, ब्रह्मा, विष्णु, महादेव, इन्द्राणी, बाराही, चामुण्डा काली, महालक्ष्मी, कुमार, हनुमान र शक्ति कुमार हुन् । हरेकले आ–आफ्नो भूमिकाअनुसारको नाच नाच्छन् । बाँकी ३२ जनाले कलश बोक्ने, धूप दिने, खाना खुवाउने, बाजा बजाउने आदि इत्यादि भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

तृतीयको दिन : तृतीयाको दिन खोकनाको पश्चिमतर्फको मूल प्रवेशद्वार बाहिर तीनैवटा गुठीको तर्फबाट ल्याइएको एक–एकवटा चोखो राँगो काट्छन् । राँगाको रगत सिकाली चौरमा रहेको पुरानो मन्दिरमा लगेर चढाइन्छ । तृतीयाका दिनदेखि गुठीका देवता खलक जात्रा अवधिभर चोखो खान्छन् ।

चतुर्थीको दिन : चतुर्थीको छोयलाभू मनाइन्छ । छोयलाभू मनाउन तीनैवटा गुठीका सदस्यहरूको हरेक घरका घरमूली आएर भोज खान्छन् । भोजपछि तीनवटै गुठीबाट तीन–तीनवटा घ्याम्पो संकलन हुन्छ ।

पञ्चमीको दिन: पञ्चमीका दिन रुद्रायणी मन्दिरको मूर्ति बाहिर ल्याइन्छ । रुद्रायणी मन्दिरबाट देवीदेवतालाई बाहिर निकालेर खटमा राखिन्छ । खटमा राखिएका देवीदेवतालाई सिकाली मन्दिरमा लगेर प्रतिस्थापन गरिन्छ । साथै तीनवटा गुठीबाट संकलन गरिएको तीन/तीनवटा घ्याम्पो दुई/दुई जनाले बोकेर सिकालीमा लिएर जान्छन् । घ्याम्पोमा घरेलु मदिरा ठों राखिएको हुन्छ । त्यस दिन भोज खाएपछि ४६ जना देवता सलाँ: गुठीमा आउँछन् । पोसाक, मुखुण्डो लगाएर खोकना वरिपरि घुम्छन् । गाउँलेहरूले ठाउँ–ठाउँमा पूजा गरी बलि चढाउँछन् । बेलुका डबलीमा वीर, भद्र र महाकालीलाई राँगो बलि चढाइन्छ ।

षष्टीको दिन : यस दिन सिकाली मन्दिरमा रुद्राणी देवगणहरूले नृत्य प्रस्तुत गर्छन् । स्वस्थानी व्रतकथामा उल्लिखित दक्ष प्रजापतिको यज्ञ विध्वंस गरेको कथानक झल्कने नाचहरू हुन्छन् ।

सप्तमीको दिन  : यस दिन डबलीमा लीला नाच हुन्छ । यो लीला नाच १४ जनाले प्रस्तुत गर्छन् । यो नाच कुमार र गणेशको सुमेरु पर्वत परिक्रमा कथामा आधारित छ । रुद्रायणी मन्दिरबाट मुखुण्डो लगाएका १४ जना पात्रलाई दुई–दुई जनाले पाखुरामा समातेर उफार्दै डबलीमा लग्छन् । बाजा बजाउने समूह पछाडिपट्टि बस्छन् । लीला नाच देखाउने अघिल्लो पंक्तिमा नाच प्रस्तुत गर्छन् । यसै दिन महिषासूर वध कथामा आधारित दैत्य संग्राम नाच लीला प्रस्तुत हुन्छ । सिकाली जात्रामा रमाइलो पाराले सबै देवताहरू आकाशबाट ओर्लेर आएको जस्तो देखाउन पूर्व दिशाबाट उफ्रीउफ्री यज्ञमा प्रवेश गरेको देखाइन्छ ।

यसबारे यहाँ पढ्नुहोस्- खोकनाको सिकाली जात्रामा देवगणहरू उफ्राउफ्री किन गर्छन् ?

अष्टमीको दिन: अष्टमीको दिन तीनवटै गुठीको जात्रा सम्पन्न हुने दिन हो । इनावाहरू तान्त्रिक विधिअनुसार मन्त्र उच्चारण गर्दै गाउँ घुम्छन् । जात्राको समयमा गुठीमा लगेका मन्दिरका मूर्ति पुन: प्रतिस्थापन गरिन्छ ।

नवमीको दिन : नवमीका दिन १४ देवताको मुखुण्डो मन्दिरको भित्तामा टाँगिन्छ । तान्त्रिक विधिद्वारा मुखुण्डोहरू पुन: चारवटा बाकसमा थन्काइन्छ । नाचका पोसाकहरू भने सबै देउता खलकले सुरक्षितसाथ घरमा राख्छन् ।

दशमीको दिन : जात्रा थन्क्याएपछि दशमीको दिन आराम गर्छन् । जात्राका समय आफ्ना सबै नातेदारलाई डाकेर भोज खुवाइन्छ । अन्यत्र  आ-आफ्ना मान्यजनबाट टिका लगाउने दौडधुप रहन्छ ।  तर, यता सिकालीको जात्रामा देवगण बनेकाहरू यस दिन आराम गरेर बसिरहेका हुन्छन् ।

खोकनामा कुखुराको मासु किन खाइदैन ? 

किंवदन्तीका अनुसार खोकनामा रहेको रुद्रायणीको मूर्ति चोरेर लाने क्रममा एक्कासि भाले बासेछ र चोरले लसुनको बारीमा मूर्ति छोडेर भागेछ । भोलिपल्ट खोकनावासीले रुद्रायणीको मूर्ति खोजेर पुनः प्राणप्रतिष्ठा गरेछन् । मूर्ति पुनःस्थापनापछि गाउँमा ठूलो उन्नति भएछ र यो सबै उन्नति प्रगति देवीकै कृपाले भएको हो भन्दै यो जात्रा सुरु गरिएको हो भन्ने स्थानीयवासीको विश्वास छ । भालेकै कारण चोर देवीको मूर्ति चोर्न असफल भएको भन्दै रुद्रायणी गुठीका गुठियार अहिले पनि भालेको मासु खाँदैनन् ।

सिकाली जात्रा हुन्थेन भने दशैं मनाइन्थ्यो होला ? 

सिकाली जात्रा हुन्थेन भने उनीहरूले बडादशैं मनाउथे या मोहनी नख: ? यो भन्न सकिने कुरा रहेन किनकि खोकनावासीले सिकाली जात्रा मनाइरहेकै छन् । विगतमा  खोकना भन्दा  बाहिरका मान्छेसँग छोरीहरुको विवाह समेत  चल्दैन थियो । अहिले यस कोठा भाँडामा लिई बसोवास गर्ने मानिसहरुले बाहिर विवाह गरेसँगै केहीले भने दशैँमा टीका लगाउन जान थालेका देख्न, सुन्न पाइन्छ । पहिले यो जात्रा गाइजात्राको बेला मनाइने भए पनि बस्ती सार्दा जात्राको तिथि पनि परिवर्तन गरियो । नयाँ तिथि निकाल्दा दशैंसँग मिल्न पुग्यो । त्यसपछि खोकनाबासीले दशैं नमनाएको बताइन्छ । यो जात्रा स्वस्थानी कथामा आधारित रहेको छ ।

तस्बीर : फोटोखिचुवा

सन्दर्भ सामाग्री : 

सिकाली जात्राको परम्परा, रोजीना महर्जन
सिकाली जात्रा मनाउँदै खोकनावासी, गोरखापत्र
खोना / खोकना, PASA PASA
खोकनाको सिकाली जात्रामा देवगणहरू उफ्राउफ्री किन गर्छन् ?, बद्रीनाथ कायस्थ