मनोमन्तव्य: वेदबारे केही कुरा

~ मन्तव्य ~

तपाईंलाई लाग्ला (के यसले संस्कृत बुझ्छ र ? यो राजु भन्ने मान्छेले संस्कृतको छन्द/विज्ञान जान्दछ र ? अझ वेदको सूक्तहरूमा लेख लेख्छु भन्छ, सहज छ र ? )

तपाईंलाई जानकारी गराउँ, अहिले वेद पढ्न संस्कृत भाषा बुझ्नुपर्छ भन्ने छैन । इच्छा हुनु पर्‍यो, सहजै नेपाली/अङ्ग्रेजीमा या हिन्दीमा जुन भाषामा तपाईंलाई सहज हुन्छ, त्यसैमा पढ्न सकिन्छ । बुझ्ने कुरा आफ्नो होला, हेर्ने दृष्टि फरक होला तर, बुझ्न सकिन्छ । बुझ्नु पर्छ, बुझ्न लाग्नुपर्छ ।

नेपालीको रोग नै भनौँ विदेशीले “यो हो / यस्तो हो” भनेर प्रमाणपत्र नदिएसम्म पत्याउनै गार्‍हो ! अब ऋग्वेदलाई स.रा.सले विश्व सुचीमा राखेर प्रमाण दिएको छ, त्यो पनि मानव सभ्यताको प्राचीनतम् ग्रन्थको उपमा दिएर । अब प्रमाणको लागि यसमा केही बोल्नु परेन । बोल्नेछन् त वेदको मण्डल, सूक्त , मन्त्र (ऋचा – उत्कृष्ट मन्त्र ) ।

जसरी म लेख लेख्ने छु, त्यो न धर्मको प्रचार हो, न त विद्वताको प्रदर्शनी । न पाण्डित्य, न कुनै वाद, न कुनै ऐजेण्डा । छन्दको छलफल पनि होइन । मेरो कोसिस सूक्तमा निहित दर्शन, चिन्तन र विज्ञानको बारेमा लेख्ने कोसिस हुनेछ ! अरू केही कुरा गरौँ है त (?)

वेद हुन त कुनै किताब होइन । ( जोड्को झट्का त लागेन ? )

लागेन ? यो ठिकै हो । लाग्यो ? (यो मेरो विरोधको थालनी …!)

भन्नूहोला, “वेद चार वटा त हो नि । तँलाई यत्ति पनि थाहा रहेनछ के लेख्छस् वेदका सूक्तको बारेमा ?” हे हे …

मुख्यतया वेदलाई “बोध” भनिन्छ । अझ उत्कृष्ट शब्दमा ‘अपौरुषेय !’

मान्छेको समयभन्दा पहिलाको ज्ञान । हो, मान्छेको समयभन्दा पहिलेको मानव सभ्यताभन्दा पहिले केही थिएन र ? हुनसक्छ अहिलेभन्दा धेरै थियो । पृथ्वी-सौर्यमण्डल-ब्रह्माण्ड-समान्तर ब्रह्माण्ड-अनेकन ब्रह्माण्ड-अनन्त ब्रह्माण्ड; यी यावत वैश्विक सृष्टिको कति अन्तरालपछि मान्छे जन्तुको उत्पत्ति भएको हो, जसको विकास अझै हुँदैछ (या भनौँ कि स्तर घटिरहेको छ) ? यो विज्ञानले पनि केही बोलेकै विषय हो । “यो सबै अन्तराल र कालखण्डमै सर्वप्राचीन ज्ञान र सर्व नवीन ज्ञान नै वेद हो !” यो वेदान्तको उक्ति हो मेरो होइन ।

[यो पृष्ठभूमिमा बसेर के भन्न सकिन्छ भने “संसारमा भएका सबै क्षेत्रका  कर्म, न्याय, विज्ञान, औजार-उपकरण, धर्म, निति, नियम, कला, दर्शन सम्बन्धित जेजति ज्ञान छ/बोध छ/सार छ, ती सबै वेदको एक एक खण्ड/अङ्ग/भाग हुन् र अब हुने र आउने सबै ।]

(पाण्डित्यको गन्ध आयो कि कसो ? )

वेदको बारेमा अरू केही भन्नू परे अरू शृङ्खलामा भनौँला । अब लागौँ मुख्य कुरा तिर ….

|< गर्भ प्रश्न >|

सूक्त भनको चाहिँ के ?

छोटो केही लेखौँ ?

लेखौँ है त ….

– सूक्त, वेदको मण्डल भित्रको मन्त्रहरूको समूह । ऋषिले कुनै देव/देवीको उपासनाको लागि या केही कुराको वर्णनको लागि या गानको लागि रचेको मन्त्र, जसमा छन्द त हुन्छ नै कतै चिन्तन र दर्शन, कतै विज्ञान त कतै प्राकृतिक वर्णन र ग्रह-उपग्रहको भौगोलिक विवेचना काव्यिक रुपमा हुन्छ । सजिलोसँग भन्दा सूक्त भनेको “ऋषिको पुर्ण वाक्य ।”  (यत्ति भन्न कति भुमिका त हगि ?) “सूक्त” को शाब्दिक अर्थ स्पष्ट बताइएको । झनै सरल शब्द यो होला ।

– ऋचा, मन्त्रहरूमा चिन्तन/दर्शन विशेष तह, छन्दको उत्कृष्टतामा आधारित उत्कृष्ट मन्त्र नै ऋचा । विशेषतः ऋचा शब्द ऋग्वेदको उत्कृष्ट मन्त्रहरूलाई भनिन्छ । अरू वेदको लागि फरक शब्द छ, आवश्यकता परेपछि चर्चा गरौँला- अरू शृङ्खलामा…=!

। ~ सूर्या-सावित्री सूक्त ~।

~ पृष्ठभूमि ~

आज ऋग्वेदको १० अ‌ौँ मण्डलको ८५ सूक्त खोतल्ने छु ।

यो सूक्त नै किन ? प्रश्न उठ्नु स्वभाविक हो । १-९ मण्डललाई छोडेर सयौं सूक्तलाई छोडेर यही नै किन ?

यो सूक्तको प्रणेता हुन् सूर्या सावित्री । सूर्या, सूर्य कि पत्नी पनि हुन् । यो सूक्तको खास वैशिष्ट्य खण्डकाव्य स्तरको छ, ४६ मन्त्रहरूको एउटा पूर्ण खण्डकाव्य । छन्दको कुरा गर्दिनँ भनेको वेदको प्रमुख कुरा नै छन्द, केही कुरा नगरी नहुने भयो ! यो सूक्त छन्दको हिसाबले, भाषाको हिसाबले, कविता दृष्टि साँध्ने हो भने कविता तत्व हो हिसाबले पनि उत्कृष्ट मानिँन्छ ।

==| सूक्त |==

प्रयोग भएको छन्द : अनुष्टुप् , त्रिष्टुप् र जगती ।

देवता : सोम सूर्या र चन्द्रमा ।

ऋषि : सूर्या सावित्री ।

सत्येनोत्तभिता भूमिः सूर्येणोत्तभिता द्यौः ।

ऋतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधि श्रितः ।।१।।

नेपाली अर्थ : “देवताहरूमा सत्यस्वरुप ब्रह्माले पृथ्वीलाई आकाशमा स्थापित गरे । सूर्यदेव द्युलोक अड्याउँछन् । यज्ञ आहुतिका आश्रयमा देवशक्ति रहेको हुन्छ । सोम द्युलोकभन्दा माथि हुन्छ । “

अर्थमा ख्याल त गर्नु भयो के तपाईँले ? के छ र ख्याल गर्नु पर्ने भन्नू होला ! हेर्नुस् त ब्रह्मालाई देवता अर्थात् ऊर्जा भनिएको छ ! ऊर्जा, शक्ति जसले सिर्जना गर्छ । पृथ्वी सिर्जन भएर आकाशमा स्थापित भयो । (अब हाम्रो पढाइको मान्यताले के मान्थ्यो, सम्झनुस् त ! हामी मान्थ्यौँ ,  “हाम्रा पुर्खाले पृथ्वीमा आकाश छ भन्थे” भनेर) हेर्नुस् त फरक रहेनछ त कुराको बुझाइमा या प्रचारप्रसारमा ?

अर्को वाक्य :

“सूर्यदेव द्युलोक (पृथ्वी ) अड्याउँछन् । “यहाँ के छ र ? जस्तो लाग्छ नै ! पहिलो कुरा सूर्यलाई देव सम्बोधन गरियो, कार्य गर्ने देवले भयो जो मूर्त छ / जसको आकार छ । दोस्रो कुरा, सूर्यले पृथ्वी अड्याउने कुरा सुन्दा कता-कता न्युटन अनि गुरुत्व आकर्षणको याद आएन ?

तेस्रो वाक्य :

“यज्ञ आहुतिका आश्रयमा देवशक्ति रहेको हुन्छ ।” यज्ञ भनेको तपाईंको मस्तिष्कमा ‘अग्निकुण्ड ब्राह्मणले मन्त्र पढिरहेको’ यही दृश्य चित्र आदि होला । तर, कुरा भाषाको हो संस्कृतमा एउटा शब्दको अर्थ विविध हुन्छ । यज्ञ भनेको ‘कर्म ।’ शारीरिक र मानसिक दुई कर्म हुन्छन्, यो दुवै कर्म नभए मान्छे के हुन्छ ? सोचौँ त ! आहुति – आहार, देवशक्ति (इन्द्रियहरूको शक्ति) ।

अब यज्ञ ( कर्म/काम), आहुति (आहार) र देवशक्ति ( इन्द्रियहरूको शक्ति ) मिलाएर संयोजन गर्नुस् त ? आफ्नो जीवन-जीवन जस्तो लागेन ?

अन्तिम वाक्य : 

“सोम (चन्द्र) द्युलोक (पृथ्वी)भन्दा माथि हुन्छ ।” तपाईंको बसोबास पृथ्वीमै हो, म शतप्रतिशत पक्का छु ! अब जुन सुकै कुनामा गएर हेर्नुस् चन्द्रमा कता देखिन्छ ?

माथि कि कसो ?

(अरू अर्थ पनि सोच्नुस् ल )

(यो राजु भन्ने मान्छेको लेख पढ्दापढ्दै कति काम लगाएको होला हगि ? )

२ देखि ४ सम्म मन्त्र यसरी बोल्छन् : 

“आदित्य आदि देव सोमका (चन्द्रका ) कारण बलशाली छन् । सोमले नै महिमाशाली हुन्छ । यी नक्षत्र बीचमा पनि सोम स्थापित गरिएको छ । सोमलताबाट (कच्चापदार्थ) आउने सोम (रस) मखले पिउन सकिन्छ तर, ब्रह्मनिष्ठले जानेको सोम(बोध) कुनै पनि व्यक्तिका मुखले पिउन सक्ने हुँदैन । हे दिव्य सोम ! बृहती विद्याका जानकार र गोप्य विधिले सुरक्षित छौ । ग्रावाको (अचलको)ध्वनि सुन्दछौ र पृथ्वीका प्राणी तिमीलाई सेवन गर्न सक्दैनन् ।” सोमलाई आध्यात्मिक बिम्बको रुपमा पनि प्रस्तुत गरिएको छ मन्त्रमा ।