अठाह्र तामाङको उत्पत्ति -ताम्बा काइरन

सबैलाई विदितै छ अझै पनि तामाङहरूको लिखित परम्पराको विकास भइसकेको छैन । हिजो झन् थिएन । हरेक कुरा कथ्यमा आधारित थियो । यो प्रक्रिया पुस्तौँ-पुस्ता रह्यो । ताम्बाले भन्ने अनि गान्बा गान्सोमले सुन्ने र सुनेकोले अरूलाई सुनाउने बताउने परम्परा बस्यो । याे क्रम अहिलेसम्म पनि जीवित छ । हाम्रो तामाङको इतिहास अझ पनि कथ्य परम्परामा बाँचिरहेको छ । त्यसैले भनिन्छ, तामाङको गीत र सङ्गीतमा तामाङको इतिहास बाँचेको हुन्छ । सुन्ने, गुन्ने र भन्ने परम्परा नै हो । कालान्तरमा भन्ने र सुन्ने, सुन्ने र भन्ने बीचमा फरक पर्‍यो । जति भन्यो त्यति सुनेन, जति सुन्यो त्यति भन्न सकेन । स्थान समय र परिस्थितिअनुसार भन्नेले थपे पनि । त्यसैले त्यो परम्परा विभिन्न रूपमा सङ्गृहीत हुँदै आयो । तामाङहरू आफ्नो पुर्ख्यौली परम्पराको वर्णन गर्ने व्यक्तिलाई ताम्बा भन्दछन् । ताम्बाले भनेको कुरालाई काइतेन वा काइरन भनिन्छ ।

लेखक परशुराम तामाङ आफ्ना तामाङ जाति (सं २०५१) मा लेख्छन्-‘तामाङहरूले लामा बुद्ध धर्म र संभोटा लिपि सिकेपछि केही मात्रामा भए पनि कहिरनहरू अभिलेख गर्ने काम थालेको हुनुपर्दछ । किनभने हस्तलिखित पुस्तकहरू बुद्ध धर्मद्वारा धर्मद्वारा नै प्रभावित देखिन्छन् ।’

जनसङ्ख्याको हिसाबले नेपालको पाँचौँ ठुलो तामाङ समुदायको उत्पत्ति, भाषा, धर्म, संस्कृति, लिपि आदिको विषयमा उत्खनन गर्न बाँकी नै छ । तामाङको उत्पत्तिको विषयमा थुप्रै कथाहरू छन् । यहाँ तामाङको अठाह्र थरको उत्पत्तिको कथा उल्लेख गर्दैछौँ । जुन ताम्बा काइरनमा आधारित छ ।

ताम्बा कइरन (पुर्ख्यौली परम्पराको वर्णन) अनुसार सुमेरु पर्वतमा एउटा सुन्दर ताल छ । त्यहाँ महागुरु रिम्बोर्छे राज गर्नुहुन्छ । दोर्जेग्याडम (विश्व/महाबज्र)ले गुरु रिम्बोर्छेलाई त्यहाँ संसारको सुरक्षाको लागि राखेको हो । पहिले पृथ्वीमा मनुष्यको आबाद थिएन । एक दिन दोर्जेग्याडमले महागुरुलाई मनुष्यको सृष्टि गर्ने मन्त्रण दियो । त्यसपछि महागुरुले तीन भिक्षुहरू सृष्टि गरी उनीहरूलाई मानिसको सृष्टि गर्न आज्ञा दिए । ती भिक्षुहरूको नाम छेगु (धर्म काय), लुंगु (सम्भोग काय) र टुल्गु (रूप काय) थियो । भिक्षुहरू मनुष्य शरीर तयार गर्न समर्थ भए पनि प्राण दिन समर्थ भएनन् । त्यसैले भिक्षुहरूले महागुरुको आराधना गरे । महागुरुले पनि दोर्जेग्याडमलाई स्मरण गरे । त्यसपछि दोर्जेग्याडमले मनुष्य सृष्टिको लागि महागुरुलाई एउटा शक्ति (बज्र) प्रदान गरे । महागुरुले त्यही शक्तिलाई तीन टुक्रा पार्नुभयो । त्यसबाट तीन कन्याहरू डासिङ डोल्मा, डासिङ टासी र डासिङ टुकु उत्पन्न भए । ती तीन कन्याहरूलाई भिक्षुका सेवामा खटाइयो ।

ती कन्याहरू नियमित रूपमा चोखो पानी र फलफूल सङ्कलन, जङ्गल जान्थे । तर ती कन्याहरूलाई एउटा अनौठो जनावरले पानी भर्ने बेलामा सधैँ पानी धमिलो पारिदिने र फलफूल टिप्न लाग्दा धेरै दुख दिन्थ्यो । धेरै दिनको हैरानीपछि तिनीहरूले यो कुरा भिक्षुलाई बताए । भिक्षुहरू निरीक्षणमा जाँदा त्यहाँ अनौठो जनावर पाए । त्यो अनौठो जनावर वास्तवमा एक किसिमको बाँदर थियो । भिक्षुहरूले ती कन्याहरूको त्यही बाँदरसँग विवाह गरिदिए । तीन भिक्षुहरूले रोजेका बाँदरहरूलाई उनीहरूकै नामअनुसार नामकरण गरे । छेगु भिक्षुले रोजेको बाँदरलाई छेगु बाँदर भनियो । सोही बमोजिम दुई बाँदरलाई लुंगु र टुल्गु नामकरण गरियो ।

अनि छेगु बाँदर र डासिङ डोल्माको शक्तिबाट सात थरे तामाङहरूको सृष्टि भयो । तिनीहरूलाई घिसिङ, बल, थोकर, थिङ, ङ्यासुर, ग्लान र रूम्बा नाम दिइयो । लुंगु बाँदर र डासिङ टासीको शक्तिबाट ६ थरे तामाङहरूको सृष्टि भयो । तिनीहरूलाई योञ्जन, बम्जन, दोङ, ङेके, स्याङबो र जिम्बा भनियो । टुल्गु बाँदर र डासिङ टुकुबाट पाँच थरे तामाङहरू उत्पन्न भए । तिनीहरूलाई पाख्रिन, मोक्तान, वाइबा, टुपा र लुङबा नाम दिइयो । यसरी पृथ्वीमा अठाह्र तामाङको उत्पत्ति भयो । आज तामाङका धेरै थरहरू छन् । ती विभिन्न थरहरू कालान्तरमा अठाह्रबाट स्वाँगे भई बनेका हुन् भन्ने कुरामा तामाङहरू विश्वास गर्दछन् ।

सन्दर्भ सामाग्री:

ताम्बा लुंगु लामासँगको अन्तर्वार्ता
तामाङ जाति (सं २०५१) परशुराम तामाङ
जनश्रुतिहरू