आइतबार , फागुण १३, २०८०

तपाइँको रोग निको पारिदिन तपाइँलाई पर्खिरहेको धादिङको तातोपानी

उहिले ङ्हेमा कु दावा कु निस्किएको समय यस क्षेत्रका तान्त्रिकहरू मिलेर गाउँलाई जोगाउन नौ सूर्य बराबरको तापलाई जमिन मुनि पठाइदिएका थिए । त्यही ताप नै अहिलेसम्म आइरहेको विश्वास गरिन्छ ।

image

गणेश हिमाल पग्लिएर आएको चिसो पानी खोलाको रूपमा बगिरहेको आँखुको डिलैमा तातो पानीको मूल छ । यो खनियाबास गाउँपालिका वडा नं २ झार्लाङ गाउँको पुच्छरमा अवस्थित छ । यसको नजिकै डुन्डुरे खोँच छ । बाह्रै महिना एक तमासले तातोपानी निस्किरहन्छ । दुईवटा मुख्य मूलहरू र एक बाफद्वार सेकाउने सुविधा छ ।

यस क्षेत्रको विशेष महत्त्वका स्थान भएकाले नुवाकोट जिल्लाको किस्पाङ, म्यगङ लगायतको गाउँबाट समेत रोग चट हुने विश्वासले कैयन मानिसहरू यहाँ नुहाउन आउँदछन् । धादिङ जिल्लाका विभिन्न गाउँहरूबाट बर्सेनि हजारौँ मानिसहरू तातोपानीमा नुहाउन आइपुग्दछन् । पहराबाट मूल फुटेर आएको यसमा औषधीय गुण पनि भएको पाइन्छ ।

तस्बीर : राजु झल्लु प्रसाद

नामकरण

यो तातोपानीलाई ‘इलेप’ भनिन्छ । इलेप तामाङ नाम शब्द हो । यसलाई विग्रह गर्दा इ र लेप बन्दछ । इ भन्नाले पानी र लेप भन्नाले तातो बुझिन्छ । औषधीय गुण प्रचुर मात्रामा पाइने तातो पानी रहेकाले यसलाई वैदिक भाषामा ‘अम मेनसिर ज्योमो’ यानेकी ‘औषधीय गुण भएको देवी’ भनेर पूजा समेत गरिन्छ । पहराबाट झरना बनेर आएको तातो पानीलाई भने ‘अप छरछरपो दापो’ भनेर पुज्ने गरिन्छ । समग्रमा तातोपानीको मूल भएकोले बहुसंख्यक तामाङ भाषीहरूले इलेप नामकरण गरिदिएको प्रष्ट देखिन्छ ।

अवस्थिति

समुन्द्री सतहबाट करिब ७०० मिटर उचाइमा रहेको इलेपमा दुईवटा मूलहरू छन् । ज्योमो (स्त्री) खोल्सामा रहेको छ भने दापो (पुरुष) पहरामा रहेको छ । दुवैको मिश्रण भई बिचमा नुहाउने धाराहरू निर्माण गरिएको भए पनि २०७२ को भूकम्प पश्चात् भने यो धारा सुकेको छ । अहिले करिब ५० मिटरको दुरीमा दुई मूल रहेको छ । प्रयोग र धार्मिक विश्वासको आधारमा यो दापोभन्दा शक्तिशाली ज्योमो मूल हो । त्यसैले नुहाउन मात्र जानेहरू पालो हेरेर जता पनि नुहाउँछन् भने विशेष रोगको उपचारार्थ गएकाहरू भने पालो कुरेर भए पनि ज्योमोमा नुहाउँदछन् ।

किम्बदन्ती

तातो पानीको मूल रहेको स्थानमा नजिकका मानिसहरू हिउँदमा घाँस काट्न जान्थे । घाँस मात्र नभई घर वा धनसार छाउन खर पनि काट्न जान्थे । एक दिन एक अधवैँसे खर काट्दा काट्दा हराएछन् । बोलाउँदा पनि नबोलेपछि सबैजना मिलेर खोज्दा बेहोस अवस्थामा भेटिएको थियो । उनलाई नम्च्युङ गरी सोध्दा एक वन मान्छेले लगेर तातोपानीमा नुहाइदिएको स्मरण सुनाए । त्यो देवदेवीको वरदान भएकाले रोग निको हुने जानकारी दिएकाले खोज्दै जाँदा तातोपानीको मूल भेटिएको र हरेक औँसी पूर्णेमा पाठ पूजा गर्न थालेको कथन पाइन्छ ।

अर्को कथनअनुसार उहिले ङ्हेमा कु दावा कु निस्किएको समय यस क्षेत्रका तान्त्रिकहरू मिलेर गाउँलाई जोगाउन नौ सूर्य बराबरको तापलाई जमिन मुनि पठाइदिएका थिए । त्यही ताप नै अहिलेसम्म आइरहेको विश्वास गरिन्छ ।

तातोपानीको विशेषता

पहराको कापबाट रसाएर निस्किएको झरना नै तातो पानीको रूपमा प्रख्यात छ । यसभन्दा ५० मिटजति दुरीको खोल्सामा पनि तातोपानीको मूल रहेको छ । विशेष गरी तातोपानी प्राकृतिक उपचार गराउने स्थानको रूपमा प्रख्यात छ । जमिनभित्रबाट बिरे नुन र गन्धक लगायतका विभिन्न तत्त्वसहित ४५ डिग्रीदेखि ६० डिग्री सम्मको पानी निस्कन्छ ।

तातोपानीमा नुहाउनुका साथै सेवन समेत गर्ने गरिन्छ । यसले ग्यास्ट्रिक, बाथरोग (युरिक एसिड), ढाड दुख्ने, छाला सम्बन्धी विभिन्न रोगहरू, बज्रिएर चोट लागेको, मर्किएको, सुन्निएको, पेट सुन्निएको, गलगाँड, एसाइटिस लगायतका रोगहरूबाट आराम मिल्दछ । यसमा मिसिएको गन्धकमा एन्टिबाइटिक क्षमताका कारण एक अर्कामा रहेको रोग सर्ने सम्भावना रहँदैन । अन्य विभिन्न स्थानमा तातो पानी रहेको भए पनि यहाँको तातोपानी विशेष रहेकाले टाढा टाढाबाट समेत यहाँ आउने गर्दछन् ।

कसरी पुग्ने ?

इलेप पुग्नको लागि निजी मोटरसाइकल सबैभन्दा उत्तम छनौट हुन्छ । करिब ४०/५० किमी कच्ची बाटोको लागि हिउँदमा काठमाडौंदेखि नै सार्वजनिक जिप वा बससेवा रुबीभ्यालीको बराङसम्मलाई पाइन्छ । अन्तिम गन्तव्यमा नपुग्दै डुन्डुरेमा ओर्लनु पाइन्छ ।

वर्षामा भने काठमाडौंबाट धादिङबेंशीसम्म मिनि बस, माइक्रो बस र डिलक्स बसहरू माछापोखरी बालाजुबाट पक्रनु पर्दछ । त्यसपछि धादिङबेंशी मिलनटोलमा संयुक्त यातायात (लेकाली) काउन्टरबाट दामन पाख्रिन मार्ग हुँदै किम्ताङफेदीसम्म जीपको टिकट पाइन्छ । कहिलेकाहीँ भने काठमाडौंबाट किम्ताङफेदीको लागि जिप भेटिन्छ ।

किम्ताङफेदीबाट अर्को जीपमा तरम्हाने, दार्खासम्म पुर्‍याउँदछ ।

पहिलो दिन केराबारी वा डुन्डुरेको स्थानीय होटेलमा बास बस्नुपर्दछ । डुन्डुरेमा अस्थायी प्रहरी बिट पनि छ ।
भोलिपल्ट बिहानै नास्ता गरी इलेपतर्फ लाग्नुपर्दछ । करिब एक घण्टाको हिँडाइ पश्चात् इलेप पुगिन्छ ।

तस्बीर : राजु झल्लु प्रसाद

डुन्डुरेबाट सडक छोडी खोलाको बगर बगर जानु पर्दछ । अहिले त्यहाँसम्म पुग्न गोरेटो बाटो पनि निर्माण गरिएको छ । आँखु खोलाको किनारै-किनार हिँड्दै जाँदा अनेक भातीभातीका पत्थरमा चित्र कुदिए झैँ ढुङ्गाहरू देखिन्छन् । नजिकैको भिरमा देखिने वन जङ्गल र त्यसभित्र चिरबिराइरहेका चराचुरुङ्गीको आवाज र देखिने दृश्यहरूले मन आल्हादित तुल्याउँछ । तत्क्षण एक प्रकारको चङ्गाई प्राप्त हुन्छ । वारी र पारीको जङ्गल, हिउँ पग्लेर आएको चिसो पानी निलो रङका साथ सुसाउँदै बगिरहेको, प्राकृतिक सुन्दरता जस्ता अनेकानेक दृश्यले मानसिक स्फूर्ति दिन्छ ।

तातोपानीमा पूजा गर्ने, नुहाउँने र बाफमा सेकाउन पाइन्छ । भिड अनुसार पालो व्यवस्थापन गरिनु पर्दछ । बिहानी समयमा भीड कम हुन्छ । त्यसैदिन नै फर्किन पनि सकिन्छ वा पेर्चो पुगेर झार्लाङको पहिरो अवलोकन गरी आसपासका अन्य महत्त्वपूर्ण स्थानहरूको भ्रमण गरी त्यतै बास बस्न पनि सकिन्छ । त्यहाँ जानको लागि गोरेटो बाटो र बिसौनीको निर्माण पनि गरिएको छ ।

खर्चको जोहो कति गर्ने त ?

यहाँ राखिएको खर्च सामान्यतया: शाकाहारी भोजनको अनुमान गरिएको हो ।

गाउँबाट टाढा सडकसँगै थापिएका पसल तथा होटेलहरू एकाधिकारयुक्त हुने हुनाले सोही अनुसार राखिएको हो । यातायात खर्च भने कच्ची रोडमा अधिक नै छ । अझ धादिङबेशी हुँदै आउँदा र नुवाकोट विदुर भई आउँदा एकतर्फी भाडा नै बढी पर्ने गुनासो दामन पाख्रिन मार्गबाट यात्रा गर्नेहरूको छ ।

काठमाडौंबाट आउनेहरूको लागि गाडी भाडा आउँदाजाँदा २,४००, सादा खाना ६ छाक ९००, चिया १२ कप नास्ता ६ पटक ८००, औषधी तथा ड्राइ फुड ५०० गरी ४,६०० खर्च चाहिन्छ । यो खर्च हिउँदमा कम र वर्षामा बढी लाग्दछ । व्यक्तिको स्वभाव, समन्वय क्षमता आदिमा पनि खर्च निर्भर रहन्छ । मांशहारी र अल्कोहलीय पार्टी गर्नेको खर्च भने अनुमान गर्न सकिन्न । स्थानीय खोलाको ताजा माछा, कालिज, मृग र बँदेलको मासु, लोकल सुँगुर, कुखुराको मासु पनि पाइन्छ ।

गाउँमा पसेर स्थानीयहरूसँग ढिँडो खान सकिन्छ । स्थानीय जातको आलुको विभिन्न परिकार, जौ, कोदो, फापर, मकै, गहुँ आदिको ढिँडो, लोकल कुखुरा र लोकल रक्सी पनि पाइन्छ । स्थानीय पसलहरूमा बजारबाट ल्याएका सामानहरू पनि पाइन्छ । तामाङ बाहुल्य क्षेत्र भएकाले माध्यम भाषाको रूपमा तामाङ भाषा बोल्दछन् । तैपनि नेपाली भाषा बुझ्ने जमात पनि कम छैन ।

तस्बीर : राजु झल्लु प्रसाद

कुन समयमा जाने ?

तातोपानीमा विशेष गरी असोज, कार्तिक, माघ, फागुन र चैत्रमा भीड लाग्ने गर्दछ । वैशाख जेठमा पनि तातोपानीमा मानिसहरू नुहाउन आउँदछन् । खासगरी औँसी पूर्णे र मंगलबारमा बढी भीड हुने गर्दछ ।

धार्मिक उद्देश्य लिई मेला भर्न गोने ङ्या । यो वर्ष साउन २७ गते परेको थियो ।
गुराँससँग रमाउन रंगीचंगी भुईँ फुलसँग रमाउन जेठ अन्तिम सातादेखि असार पहिलो साता सम्म ।
हिउँ चिप्लेटी खेल्न माघ दोस्रो सातादेखि चैत्र दोस्रो साता सम्म ।

थप कुरा

तातोपानी क्षेत्रबाट गाउँबस्ती पुग्न केही घण्टाको मात्र दूरीमा रहेकाले खाना, खाजा र बासको त्यति धेरै चिन्ता लिइरहनु पर्दैन । क्याम्पेन गरेर बस्ने हो भने बगर वा जङ्गलमा दाउरा खोजी टेन्ट बनाएर बस्न पनि सकिन्छ । माछा मार्न र पौडी खेल्न पनि सकिन्छ । ध्यान गर्न पनि सकिन्छ । धार्मिक उद्देश्य लिई जान सकिन्छ । त्यस्तै रोग बिमारबाट मुक्त हुन पनि तातोपानीमा गइन्छ ।मनोरञ्जनात्मक उद्देश्य लिई पिकनिक, गेट टुगेदर गर्न पनि तातोपानी जान सकिन्छ ।

अझ यसलाई व्यवस्थित बनाउन समिति नै गठन गरी संरक्षण र व्यवस्थापन गर्न सकिए यस स्थानले रोग निको पारिदिनुका साथै पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा समेत परिचित हुने अवसर मिल्नेछ ।

तातोपानीको पुरानो धारा । २०७२ को भूकम्प पश्चात् यो धारामा तातोपानी आउँदैन । तैपनि पूजापाठ भने यही नै हुने गर्दछ । तस्बीर : गोपाल फ्यूबा

सम्बन्धित समाचार