मानवतावादी कवि: कबीरदासको जन्मजयन्ती

प्रख्यात कवि सन्त कबीरदासको जन्म सन् १४४० मा भारतको वाराणसीमा जेठ महिनाको पूर्णिमामा भएको थियो । फलस्वरूप हरेक वर्ष जेठ पूर्णिमाका दिन उनका अनुयायी तथा आफन्तले सन्त कबीरदास जयन्ती वा उनको जन्म जयन्ती मनाउने गर्दछन् ।

कबीर वंसीयरुपमा कुन सम्प्रदायका हुन् भन्ने कुरामा विवाद छ,  तर नीरु र निम्मा मुस्लिम जोडी जसको सन्तान थिए । तिनीहरूले कबीरदासलाई लाहरतारा (काशीमा) को पोखरीमा ठुलो कमलको बोटमुनि भेट्टाएको भनिन्छ । ती मुस्लिम जोडीले उत्सुकतापूर्वक शिशुलाई स्वीकार गरेर हुर्काए । नम्र पारिवारिक वातावरण र रहस्यवादीको रूपमा कबीर, दोहोरो अस्तित्व हुँदै हुर्कँदै थिए ।

सन्त कबीरदासको प्रारम्भिक जीवन मुस्लिम परिवारमा बित्यो । उनी  मुस्लिम जुलाह वा बुनाइहरूको परिवारमा  हुर्किए । कबीर हिन्दु भक्ति नेता वैष्णव सन्त स्वामी रामानन्द (उनका शिक्षक) बाट धेरै प्रभावित थिए । हिन्दु धर्म, तान्त्रिक र व्यक्तिगत भक्ति सहितको युगको धार्मिक भावनाले सन्त कबीरलाई प्रभाव पारेको थियो । जसलाई उनले सुफीवाद र इस्लाममा प्रयोग गरे । कबीरदास हिन्दु र मुस्लिम दुवैले अनुसरण गर्न सक्ने विश्वव्यापी मार्ग स्थापना गरेर हिन्दु धर्म र इस्लामलाई एकताबद्ध गर्ने पहिलो भारतीय सन्त थिए ।

प्रत्येक जीवन दुई आध्यात्मिक सत्य (जीवात्मा र परमात्मा) बाट प्रभावित हुन्छ भन्ने कुरामा उनको विश्वास रहेको थियो । उनको विचारमा मानिसले मोक्ष पाउनु भनेको यिनै दुई सत्यहरूलाई मिलाउने प्रक्रिया हो । कबीरले स्कुलले शिक्षा लिएका थिएनन् तर उनलाई विभिन्न भाषाको ज्ञान भने थियो । सायद त्यसैले होला उनले आफ्नो कविता हिन्दी,अवधि, व्रज र भोजपुरी जस्ता भाषाहरूमा मिसाएर लेखेका छन् । यद्यपि, हाल सन्त कबीरका सबै कविता र गीतहरू धेरै भाषाहरूमा उपलब्ध छन् ।

कबीर र उनका अनुयायीहरू भने गीतात्मक प्रतिक्रियाहरूका लागि परिचित छन् । लोकगीतहरूका अतिरिक्त, कबीरका शब्दहरू मुख्यतया दुई साहित्यिक विधाहरूमा थिएस् लयबद्ध दोहा (दोहा, सखी, वा श्लोक भनेर चिनिन्छ) र गीति कविता (शब्द, पद, वा भजन)।

मानवताको पक्षधर : कबीर-

कबीरको समय एक ब्राह्मण सनातनको पकड भएको समय थियो । कथित तल्लो जात, जुलाहाको पक्षमा उभिएर कबीर दासले पहिलो पटक हामी सबै मानव हौँ भने । वर्गीकरण गरेर दुख पाएका मानिसहरूलाई थाहा दिन आफ्नो विचार र विचार प्रचार गर्न कडा मेहनत गरे । उनले व्यक्तिहरू बिच कुनै भेदभाव हुँदैन, चाहे तिनीहरू वेश्या, तल्लो जात वा उच्च जात नै किन नहोस् भने ।

उनी आफ्ना अनुयायीहरूलाई भेला गराएर सबैलाई आफ्ना कविताहरूको मार्फत मानवताको प्रचार गर्न लगाउँथे । उनले यसरी सामान्य मान्छेलाई पनि प्रेम गर्ने, सहयोग गर्ने , जीवनको बारे आफ्ना विचार दिने गरेको देखेर अन्य ब्राह्मणहरूले उनको खिल्ली उडाए । तर उनले कहिल्यै बदलाको दृष्टिकोण बाट त्यसलाई हेरेनन् । त्यसैले आम मानिसहरूले उनको राम्रो प्रशंसा गरे ।

आफ्ना दोहाहरूद्वारा, कबीरले मानिसहरूलाई मानवता, नैतिकता र आध्यात्मिकताको सही अर्थ सिकाएका छन् । कबीरले त्यो समयको प्रचलित मुक्ति र मोक्षको ब्राह्मणवादी विचारधारालाई टक्कर दिएका छन् । उनले मुक्तिको लागि गरिने कठोर र औपचारिक कामको कुनै जरुरत नभएको बताए । उनका अनुसार सभ्य हृदयले संसारको सबै सुखलाई समेट्न सकिन्छ । दया भएको व्यक्तिसँग शक्ति हुन्छ । क्षमाशील व्यक्तिसँग वास्तविक अस्तित्व हुन्छ र सद्गुण भएको व्यक्तिले सजिलै अनन्त जीवन प्राप्त गर्न सक्ने बताए । उनैले लेखेको एउटा उपमाले उनको विचार झल्किन्छ – यात्रु हिँड्न नमान्ने हो भने बाटोले साथ दिन सक्दैन ।

विक्रम संवत् को १५७५ मा हिन्दु क्यालेन्डर अनुसार माघ शुक्ल एकादशीमा हाल भारतको उत्तर प्रदेशमा  पर्ने मगरमा उनले संसार छोडेका थिए । उनले आफ्नो मृत्यु स्थल किन मघर रोजेका थिए भन्ने पछाडि मिथक छ । मघर क्षेत्रमा अन्तिम सास लिने मानिस कहिल्यै स्वर्गमा प्रवेश गर्दैन । त्यो मानिस अर्को जन्ममा गधा बनेर जन्मिन्छ भन्ने जनविश्वास थियो । मानिसहरूको सम्झनाबाट यसैलाई मेटाउन (मिथक) मेटाउन उनले मर्नका लागि यो स्थान रोजेको अनुमान गरिएको छ ।

एक प्रसिद्ध रहस्यवादी कवि कबीर दासले आफ्नो दार्शनिक विचारहरू मानिसहरूको जीवन सुधार गर्न प्रयोग गरे । साँचो धर्मको रूपमा ईश्वर र कर्मसँगको एकताले मात्र जीवनले सार्थकता पाउने बताए । उनको सिद्धान्तले दयाप्रति मानिसहरूको मनोवृत्तिलाई प्रभाव पारेको छ । भगवानप्रतिको उनको प्रेम र भक्तिले हिन्दु भक्ति र मुस्लिम सुफी आस्थाको सम्झना दिलाउँछ ।

यस अवधिमा रूढिवादी हिन्दु र मुस्लिम मानिसहरू बिच धेरै विवाद चलिरहेको थियो । कबीर दासको सबैभन्दा सुन्दर काम उसको दोहा वा दोहोरीहरू मार्फत त्यो साम्प्रदायिक मुद्दालाई हटाउनु गरेको प्रयासमा देखिन्छ । सन्त कबीर दास आफ्नो समयका एक उच्च प्रशंसित कवि थिए ।

कबीरको समयमा भारतमा र भारतका ओरपर भक्ति आन्दोलनले चर्काको रूप लिएको थियो । मूलतः यो आन्दोलन ईश्वरको अस्तित्व, मुक्ति, मोक्ष जस्ता कुरा व्यक्ति सापेक्ष हुन्छ कि हुँदैन भनेर सुरु भएको थियो । उनका लेखनले भक्ति आन्दोलनमा ठुलो प्रभाव पारेको थियो । उनका केही प्रसिद्ध लेखनहरूमा ‘सखी ग्रन्थ’, ‘अनुराग सागर’, ‘बिजक’ र ‘कबीर ग्रन्थ वाली’ पर्छन् । कबीर दासका लेखहरू मुख्यतया पुनर्जन्म र कर्मको अवधारणामा आधारित छन् । सन्त कबीरदासले आफ्नो प्रभावशाली परम्परा र संस्कृतिका कारण विश्वभर ख्याति कमाए । उनी तत्कालीन हिन्दु धर्म, तान्त्रिकता र व्यक्तिगत भक्तिवाद जस्ता विद्यमान धार्मिक मनोदशाबाट निक्कै प्रभावित थिए ।

कबीर मूर्ति पूजा गर्ने विचारको विरोध गर्थे । भक्ति र सुफी विचारहरूमा स्पष्ट विश्वास राख्थे । उनले मानव जातिको साँचो धर्मको अर्थ व्याख्या गर्ने प्रयास गरे जुन मानिसले पालन गर्नुपर्छ । यसले आम जनतालाई उनको सन्देश सजिलै बुझ्न मद्दत गरेको छ ।

उनी हिन्दु समुदायले लादेको जातीय व्यवस्थाको विरुद्धमा थिए । जात मात्रै होइन, कबीरले आफूलाई व्यर्थ ठान्ने, सधैँ दबिएका, पछाडि परेका मान्छेको आवाज बनेर बोले । उनले हिन्दु, मुस्लिम दुवै धर्मका पाखण्डी रीति/रिवाजको आलोचना गरेका छन् । सायद त्यसैले होला, उनलाई अहिले सबै धर्म र सम्प्रदायका मान्छेले अनुसरण गर्ने, उनका विचारलाई सम्मान गर्ने गरेका छन् ।