किरात–राई समुदायको आदिम स्वाद ‘वाचिप्पा’ (कुखुराको तीते)

आधुनिक समयसँगै मौलिक खानाको लोकप्रियता पनि बढ्दो छ । बढ्दो लोकप्रियतासँगै स्थानीय मौलिक खानाको बजारीकरण पनि बढिरहेको छ । त्यहीमध्येको एक स्थानीय मौलिक किरात परिकार हो ‘वाचिप्पा’। किरात समुदायको भान्सामा पाक्ने परम्परागत परिकार वाचिप्पाको लोकप्रियता बढ्दै गइरहेको छ ।

किरात–राईको बान्तावा भाषामा ‘वा’ को नेपाली अर्थ कुखुरा हुन्छ । र, ‘चिप्पा’ को अर्थ कुखुराको डढाएको प्वाँख अर्थात् कालो धूलो पदार्थ हुन्छ । ‘वाचिप्पा’ तिक्खर, तीतो तर स्वादिलो हुन्छ । ठाउँअनुसार, यसको नाम फरक छ, जस्तै : ‘कुखुराको तीते’, ‘तीते’, ‘वाचिप्पा’ (राईहरू भन्छन्), ‘ओमोङचुरुक’ (याक्खाहरू भन्छन्), ‘वाम्युक’ (लिम्बूहरू भन्छन्) । यो किरातीले जोगाएको रैथाने परिकारको कथा हो । राई, लिम्बू, सुनुवार र याक्खा चार किरातमध्ये राई जातिमा निकै लोकप्रिय छ– वाचिप्पा ।

संस्कृति अध्येताअनुसार, किरात धर्मग्रन्थ ‘मुन्दुम/मुन्धुम’ मा वाचिप्पाको सांस्कृतिक प्रयोजन उल्लेख छैन । तर, ऐतिहासिक, खाद्य, औषधीय, सामाजिक तथा आर्थिक पाटोमा वाचिप्पा सम्बन्ध गाँसिएको छ । मुन्धुम/मुन्दुममा ‘माङ’ अर्थात् पितृ पूजामा कुखुराको प्रयोजन उल्लेख छ । वाचिप्पा बनाउन कुखुरा नभई हुँदैन । त्यसैले कुखुरासँग किरात समुदायको चिन्तन र खानाको सम्बन्ध पुरानो छ । आफूलाई प्रकृतिपूजक चिनाउने किरातीमा पितृलाई चढाउने पक्षीमध्ये सबैभन्दा बढी प्रयोगमा आउँछ– कुखुरा ।

आदिमकालमा किरातीका पुर्खा लुइचे अर्थात् वन कुखुराको सिकार गरी खानाका रूपमा प्रयोग गर्थे । ‘सिकार गरेर ल्याएपछि अथवा प्रकृतिबाट पाएको खान्की भएकाले कुखुरा प्रकृतिलाई र पुर्खाहरूको सम्मानमा चढाउनुपर्छ भन्ने अभ्यास भेटिन्छ’,  । र, कृषियुगबाट आधुनिक युगमा प्रवेश गर्दै जाँदा यो पाककलाका रूपमा विकास भयो ।

औषधीय प्रयोजनसँग विशेष सम्बन्ध छ वाचिप्पाको । थकानले जीउ दुख्दा र रुघाखोकी लाग्दा वाचिप्पा खाए निको हुन्छ भनिन्छ । सुत्केरीलाई वाचिप्पा खुवाउने चलन किरातमा छ । वाचिप्पा खुवाएर परपाहुनाको स्वागत, सत्कार गर्ने चलन पनि छ किरातीमा । यसो हुँदा कुखुराको परिकारलाई विभिन्न तरिकाले प्रयोग गरी, कुखुराको नङ र सुलीबाहेक सबै खाइन्छ ।’