हुलाक टिकटको रहस्यमय कथाहरू

• अनु. सुश्री शान्ता न्यौपाने

टिकटको संग्रह र यसको प्रदर्शन पाश्चात्य देशमा सांस्कृतिक जीवनको एक अंग भएको छ । त्यहाँ टिकटको संग्रह र वर्गीकरणको एउटा शास्त्र नै बनेको छ । त्यस शास्त्रलाई फिलाटेली भनिन्छ ।

फिलाटेली कसरी र कहाँ प्रारम्भ भयो यसको इतिहास प्रशस्त चाखलाग्दो छ । ब्रिटेनकी एउटी बुढी आइमाईको मनमा आयो- आफ्नो घरको ढोकामा हुलाक टिकट लगाएर सिंगार्ने । उसले खबर कागजमा यसको लागि विज्ञापन दिई । यो विज्ञापन पढेर अरू पनि कतिलाई टिकट संग्रह गर्ने इच्छा भयो । विस्तार विस्तार यो इच्छा सोखको रूपमा परिवर्तन भयो । तर आज यस सोखको जुन व्यावसायिक रूप प्राप्त भएको छ, त्यसको श्रेय वजेर लेवरां नामक युवकलाई छ । लेवरांले सन् १८६१ मा त्यसबेला संसारमा प्रचलित समस्त हुलाक टिकटको सूची बनाएको थियो।

हुलाकको पहिलेको टिकट आजको जस्तो टाँसिने थिएन । पत्रहरूमा केवल तारीखको छाप रहन्थ्यो । त्यसलाई ‘विशप मार्क’ भनिन्थ्यो । किनभने त्यसलाई सन् १६६१ मा इंग्ल्यान्डको तत्कालीन पोष्ट माष्टर जनरल हेनरी विशपले चलाएको थियो । त्यति बेला टिकटको मूल्य चिठ्ठीको योजनअनुसार नभएर चिट्ठी पुग्ने ठाउँको दूरीको अनुसार धेरै वा कम्ति हुन्थ्यो । सन् १८४० को छेउछाउ बेलायमा हिल नामको व्यक्तिले सबै चिठ्ठीमा एक पेनीको टिकट लगाउने आन्दोलन चलाए । अनि त्यसै सालको महिनामा एक पेनिको टिकट छापियो । यसमा महारानी विक्टोरियाको मूर्ति थियो । सन् १८५० देखि अरू देशले पनि इंग्ल्यान्डको अनुकरण गर्यो । अब त प्रत्येक देशको अलग-अलग टिकट छापिएको छ ।

टिकटको मुख्य दाम चाहिँ जतिसुकै होस्, जुन टिकट जति नै दुष्प्राप्य होस्, त्यसको दाम टिकट संग्रहकर्ताको दृष्टिमा उतिनै बढेर जान्छ । कहिलेकहिले त एक, एक टिकटको दाम लाख, दुई लाखसम्म पनि पुग्छ । यति मात्र होइन, दुष्प्राप्य टिकट पाउनको लागि टिकटका सौखिनहरूले चोरी, खून जस्ता अपराध पनि गर्छन् । कहिले, कहिले छपाइको भूलले गर्दा कुनै एकाध टिकट गल्तिद्वारा पनि छापिन्छन् । हुलाकको दृष्टिकोणमा यो एक दोष मानिन्छ । तर टिकट संग्रहका सोखीहरू जति दाम माग्यो उति दिन तयार हुन्छन् ।

सन् १९१८ मा मेरिकामा एयरमेलको २४ सेन्ट जाने टिकट छापिएको थियो । एउटा उड्दै गरेको हवाई जहाजको चित्र त्यसमा छापिएको थियो । राव नामाक व्यक्तिले यो टिकट टाँसेर न्यूयोर्क र फिलाडेलफीयाको आफ्नो साथीलाई पत्र पठाउने निश्चय गर्यो । जुन दिन यी नयाँ टिकटको बिक्रि आरम्भ हुने दिन थियो, राव छेउकै हुलाकमा टिकट किन्न गर्यो । जब मंचका दराज खुल्यो, अनि टिकटको थान निक्सियो । रावको दृष्टिमा त्यसमाथि परेर अनुहार खुसीले फुल्यो । टिकट उल्टो छापिएको थियो । उसले टिकटको यो जम्मै थान किन्यो । फेरी जाँचको लागि यस प्रकारको अरू गलत टिकट छापिएको छ, छैन भनि अरू टिकट माग्यो । तर अरू जुन टिकट थिए ती सबै राम्रै छापिएका थिए । उसले केहि शहरको अन्य हुलाक घरमा गैर यो निश्चय गर्यो कि यस्तो गल्ती अरू टिकटमा छैन । घर आएर रावले त्यो थान आफ्नो एक संग्रही साथीलाई देखायो । विस्तार, विस्तार खबर शहरभरि फैलियो । अनि सबै त्यस्तो टिकट पाउँ प्रयत्न गर्न लागे । रावले विचार गर्यो यी टिकटमा प्रशस्त पैसा पाउन सकिन्छ । एक व्यवसायी त्यस थानको निम्ति ५०० डलर दिन तयार भयो । तर रावलाई विश्वास थियो उसलाई योभन्दा धेरै दाम मिल्न सक्दछ । आखिरमा त्यो थान फिलाडेलफीयाको युजिन कीनलाई १८,००० डलरमा बेच्यो ।

भारतमा पनि १८४५ मा रानी विक्टोरियाको मूर्ति भएको टिकट छापिएको थियो । त्यसमध्ये कुनैमा रानीको ब्लक उल्टो छापिएको थियो । आज यस्तो टिकटमा दाम ५,००० भन्दा पनि बढी छ (२०२५ सालमा, सन् २०१८ मा यस टिकटलाई ७० हजार पाउण्डमा लिलामीमा राखिएको थियो– सम्पादक) ।

रानी विक्टोरियाको मूर्ति भएको तर उल्टो छापिएको टिकट

यस प्रकारको टिकट न्युजिल्यान्डको एउटी केटीको अलवममा प्राप्त भएको थियो । अप्राप्य टिकटकको लागि खुनी खराबी हुने पनि हेर्नुहोस् । सन् १८५२ मा एक टिकट संग्रही गेस्टन लिओरांलाई उसको घरमा नै हत्या गरियो । प्रहरीले प्रशस्त खोज जाँच छानवीन गरेर पनि हत्याको कुनै कारण पाउन सकेन । प्रमाणले स्पष्ट थियो कि हत्या सम्पतिको लोभले भएको थिएन ।

त्यो हत्याको रहस्य पत्ता लगाउने काम पेरिसका अत्यन्त चतुर गुप्तचरहरूलाई सुम्पियो । अनि तीमध्ये एकले कारण पत्ता लगायो पनि । लिओरांको टिकट संग्रह हेर्दा उसलाई विचार भयो । राखिएको सबै टिकट आफ्ना ठाउँमा छन्, तर दुई सेन्टको एक हवाइन टिकट गायब छ । हावाइयान मिसिनरी नामले प्रसिद्ध यी दुई र तीन सेन्टका  दुर्लभ टिकट संसारभरि केवल बाह्रवटा प्राप्त भएका छन् ।  ती मध्ये चारवटाले फेरारी संग्रहका सोभा बढाई रहेको छ ।

अन्तमा गुप्तचरलाई निश्चय भयो कि त्यो हत्या कुनै टिकट सौखीनको नै काम हो । टिकार बेच्नेहरूसँग खोजतलाश गरियो । तर उनीहरूसँग  यो टिकट थिएन । यस अनुमान लगाइयो कसैद्वारा आफ्नो टिकट संग्रहको लागि नै ती टिकट चोरिए । विस्तार, विस्तार थाहा भयो । हेक्टर गिरां नाम् एक व्यतिले हवाइएन् टिकट प्राप्त गर्न प्रशस्त दौडधूप गरेको थियो । गुप्तचर पुलिसले हेक्टरसँग परिचय बढाएर बडो ठुलो उपायले उसको मुखबाट यो कबुल गएर कि दुई सेन्टको एक हवाइएन् टिकार ऊसँग छ । भोलिपल्ट नै उसलाई पकडियो । उसले स्वीकार गारो लेवारां कुनै पनि शर्तमा त्यो तिअक्त दिन मन्जूर थिएन । यसैले उसलाई यो भयंकर तरिका अपनाउनु पर्यो । कतिपल्ट टिकट संग्रहकर्ता कुनै टिकट प्राप्त गर्न या बचाउनलाई ठूला-ठूला खतराको सामना गर्दछन् । तर पनि भाग्यले उनीहरूलाई धोका दिन्छ ।

रूसको राजकुमारसँग सम्बन्धित प्रिन्स आल्डनवर्गको टिकट संग्रह बेजोडको थियो । जब रूसमा १९६७ मा राज्य क्रान्ति भयो, ओल्डनवर्गले देश छोडेर स्वीडेन भाग्ने तारतम्य मिलायो । ऊ आफ्नो टिकट संग्रह पनि लिएर जान चाहन्थ्यो । तर यो लिएर हिंडनु जोखीम थियो । जो देश त्यागी मूल्यवान् चीज लिएर त्यो पकडा खाएमा फाँसी दिइन्थ्यो । अन्तमा ओल्डनवर्गले आफूसँग रहेको अत्यन्त कीमती टिकट लिएर जाने निश्चय गर्यो । यसमा १८६१ को ‘प्रिमीयर ग व्यूअर्स’ टिकट पनि थियो । ओल्डनवर्गले टिकटहरू कोटको कलरमा लुकायो । स्वीडेनमा उसले बिर्स्यो कि आफ्नो कोटको कलरमा टिकटहरू छन् र कोट उसले एक शरणार्थीलाई दियो । शरणार्थीले कोट अल्टर गर्न दमाईलाई दियो । उसले टिकट देख्यो । अनि टिकार शरणार्थीलाई फर्कायो । शरणार्थीले टिकट आफ्नो छोरालाई दियो । छोराले करीब १५ वर्षपछी एक प्रसिद्ध संग्रहकर्तालाई ती टिकटहरू दिए। आखिरमा टिकटको दाम ५२५ पाउन्ड प्राप्त भयो । 

स्वीडेनले १८७२ मा टिकटको एक तालिका निकाल्यो । १८७६ मा टिकटको पुन: मुद्रण गरियो । तब त्यसमा भूलले २ संख्याको बद्लामा ३० छापियो । यी टिकटको लागि मान्छेमा निकै होड चल्यो । आज यस्तो टिकटको कम्तिमा ५० पाउण्ड पर्छ । एक संग्रहकर्ताले प्रशस्त प्रयत्नपछी टिकट नपाउँदा दाम दिएर किन्यो । त्यो टिकट धुने उद्देश्यले उसले टिकटलाई पानीको गिलासमा हाल्यो । बस्दाबस्दै उसलाई निद्रा लाग्यो । जब निद्रा हरायो, त्यति बेला उसलाई तिर्खा लागिरहेको थियो । उसले पानी भएको त्यहीं गिलास समातेर एकै खेपमा स्वाट्ट पियो । जब उसलाई टिकटको स्म्ह्हना भयो, त्योभन्दा अघि नै पानी सँगसँगै त्यो टिकट पनि उसको पेटमा गई सकेको थियो ।

यो भन्दा दु:खद घटना छ, लार्ड कार्लटनको- जो टिकटको सार्है सोखिन थिए । टिकटको सिलसिलामा जब उनी हालिउड पुगे, तब त्यहाँको एक सुन्दर अभिनेत्री नेवेरासँग उनको प्रेम भएर एक हप्तामा बिहे गरेर लन्डन पुगे । केहि समयको निमित्त कार्लटन कतै बाहिर गए । उनी गएपछि नेवेराले साथीहरूलाई चिट्ठी लेखी । उसलाई टिकटको आवश्यकता थियो । तर हुलाक घर त्यहाँबाट तीन, चार मील टाढा थियो । आखिर उसको मगजमा एक मौलिक कुरा आयो । तिनले आफ्नो पतिको टिकटको अलबम देखेकी थिइ । त्यो अलबमबाट आफूलाई मन परेको टिकट निकालेर ती पत्रहरूमा लगाएर नजिकैको पत्र मन्जुषामा हाली । जब कार्लटन घुमेर आयो । उसलाई कुनै कारणवश आफ्नो टिकटको अलबम हेर्न पर्यो । टिकट नदेखेर उसले घरमा जुन ताण्डव मच्चायो ती बिचारी नवराको स्मरणदेखि बाहिर थियो । सुन्दर पत्नीको मौलिक बुद्धि कार्ल्रटनको लागि सार्है असुन्दर साबित भयो । उसले टिकट कयौं हजारमा किनेको थियो । 

हिन्दी डाइजेस्ट १९५९ को पेज ९९ बाट साभार गरि अनुदित गरिएको यस लेख हुलाक शिक्षण केन्द्रद्वारा प्रकाशित हुलाक (वर्ष ६, गृष्म २०२५, पूर्णाङ्क २१) बाट साभार गरिएको हो- सम्पादक ।